پیشینه پژوهش (Literature Review) به مرور نظاممند مطالعات انجامشده در یک حوزه مشخص اشاره دارد که زمینه علمی تحقیق را روشن میکند. این بخش در روش پژوهش مدیریت نقش کلیدی دارد، زیرا جایگاه پژوهش حاضر را در میان مطالعات پیشین مشخص و خلأ دانشی موجود را آشکار میسازد. در این مقاله، مفهوم پیشینه پژوهش، شیوه نگارش علمی آن و خطاهای رایج در تدوین این بخش بهصورت تحلیلی بررسی میشود.
پیشینه پژوهش چیست؟
پیشینه و مبانی نظری پژوهش بررسی مطالعات گذشته و نظریههای موجود پیرامون پدیده مورد مطالعه است که در نهایت به چارچوب نظری پژوهش ختم میشود. در پایاننامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری مدیریت این بخش در فصل دوم ارائه میگردد.
پیشینه پژوهش معمولا نقدی از دانش موجود درباره موضوع پژوهش است. اگر درست صورت پذیرد، به بیان مسئله کمک میکند و یافتههای تحقیق را به پزوهشهای قبلی متصل میسازد. بررسی پیشینه در هر تحقیق علمی چه در قالب مقاله مروری و چه در قالب مقاله علمی-پژوهشی الزامی است.
ادبیات و مبانی نظری پژوهش در فصل دوم پایاننامه مدیریت مطرح میشود. در پروپوزال مدیریت نیز بعد از بیان مسئله و اهمیت و ضرورت تحقیق به مبانی نظری و پیشینه پژوهش پرداخته میشود. ادبیات تحقیق لازمه انجام هر مطالعهای است زیرا هم به درک بیشتر پدیده مورد مطالعه کمک میکند و هم مانع از انجام دوباره کاری میشود.
در تحقیق کتابخانه ای ابزار اصلی گردآوری دادهها مطالعه پیشینه پژوهش است. در مطالعات کیفی مانند انواع روشهای فرامطالعه شامل روش فراترکیب و روش فراتحلیل از مطالعه ادبیات و مبانی نظری پژوهش استفاده میشود. برای نگارش پیشینه پژوهش بهتر است از روش مرور سیستماتیک استفاده شود.
هدف بررسی پیشینه پژوهش
هدف از بررسی پیشینه پژوهش، شناسایی وضعیت موجود دانش در حوزه مورد مطالعه و تعیین جایگاه تحقیق حاضر در میان مطالعات پیشین است.
۱- تعریف و تحدید مسئله: پژوهشگر با بررسی پیشینه، با مطالعات اصلی حوزه آشنا شد، ابعاد فرعی موضوع را شناسایی کرد و مرزهای مسئله تحقیق را مشخص ساخت.
۲- قرار دادن یافتهها در چارچوب دانش موجود: پژوهشگر ارتباط تحقیق خود را با مطالعات پیشین تبیین کرد، سهم آنها در روشنشدن مسئله را نشان داد و نقش پژوهش حاضر را در گسترش دانش مشخص کرد.
۳- اجتناب از دوبارهکاری: مرور دقیق پیشینه، از تکرار ناخواسته موضوعات و یافتههای پیشین جلوگیری کرد و جهتگیری تازهای برای تحقیق فراهم ساخت.
۴- انتخاب روشها و ابزار دقیقتر: بررسی مطالعات قبلی، پژوهشگر را با روشها، ابزارهای اندازهگیری و شیوههای نمونهگیری آشنا کرد و امکان بهرهگیری از نقاط قوت و پرهیز از ضعفهای آنها را فراهم آورد.
این بخش به پژوهشگر کمک میکند خلأهای دانشی، ناسازگاریها یا زمینههای توسعهنیافته را شناسایی کند. همچنین از تکرار بیمورد مطالعات گذشته جلوگیری کرده و مبنایی منطقی برای طرح مسئله و نوآوری پژوهش فراهم میسازد.
فرایند بررسی پیشینه و مبانی نظری پژوهش
منابع اطلاعاتی تحقیق به دو دسته تقسیم میشوند: منابع دست اول و منابع دست دوم.
منابع دست اول: مطالعات، نوشتههای اولیه یک نظریه پرداز ،پژوهشگر یا شاهد زنده در یک واقعه است. این منابع حاوی تمام گزارش تحقیق، نظریه یا بیانات یک ناظر استو به این دلیل مفصل و بعضی موارد خیلی فنی است.
منابع دست دوم نهاده ادبیات نظری و تجربی قبلی است. منبع اطلاعاتی دست دوم یک دید کلی درباره مطلب فراهم میآورد.
بررسی تحقیقات قبلی و تدوین پیشینه تحقیق باید منابع اطلاعاتی مرتبط با موضوع تحقیق جایابی و مورد تحلیل قرار گیرد و به همین منظور پژوهشگر باید مراحل زیر را طی کند :
- مشخص کردن واژگان کلیدی
- جستجوی منابع اطلاعاتی
- یافتن عنوان مقالههای مرتبط با موضوع تحقیق
- جایابی نسخه هایی از مقالههای مورد نیاز
- گزینش مقاله مرتبط
- طبقه بندی مقالهها
- تهیه چکیده
- تهیه کتاب شناسی
- نقد مقالهها و گزارشها
- تدوین چارچوب نظری و یا تجربی تحقیق
از ابتدای هزاره سوم با رشد سریع علم، میزان مطالعات و پژوهشهای پیشین بسیار زیاد شده است. روشن است پژوهشگر نمیتواند همه این مطالعات را مورد بررسی قرار دهد. در همین راستا گاهی تمرکز بر علمسنجی است با این وجود بهتر است منابع معتبر علمی مانند ساینس دایرکت، امرالد، اشپرینگر و وبآو ساینس هدف قرار گیرند.
نگارش پیشینه تحقیق
در پایاننامهها و مقالات ایرانی، پیشینه پژوهش معمولا به دو بخش «مطالعات داخلی» و «مطالعات خارجی» تقسیم میشود تا وضعیت دانش در سطح ملی و بینالمللی بهصورت تفکیکشده روشن شود. این تقسیمبندی زمانی معنا دارد که صرفا فهرستکردن منابع نباشد، بلکه روند تحولات علمی و جایگاه پژوهش حاضر را نشان دهد.
برای نگارش درست پیشینه، پژوهشگر باید ابتدا مطالعات مرتبط و معتبر را بر اساس کلیدواژههای اصلی جستجو و گزینش کند، سپس آنها را نه بهصورت پراکنده، بلکه بهصورت منسجم و هدفمند گزارش نماید. هر مطالعه باید در قالبی تحلیلی معرفی شود؛ یعنی موضوع، روش و مهمترین یافته آن بهاختصار بیان گردد و پیوند آن با مسئله تحقیق روشن شود. لازم است پس از مرور چند مطالعه، شباهتها، تفاوتها و خلأهای موجود تحلیل شود، نه اینکه صرفا نتایج پشت سر هم نقل شوند.
پژوهشگر باید از گزارش توصیفی صرف پرهیز کند و نشان دهد این مطالعات چگونه به تعریف مسئله، شکلگیری فرضیهها یا طراحی مدل پژوهش کمک کردهاند. در پایان پیشینه نیز باید بهروشنی مشخص شود که با وجود تحقیقات انجامشده، چه خلأ یا پرسشی همچنان بیپاسخ مانده است و پژوهش حاضر درصدد پاسخ به کدام بخش از آن است. پیشینه زمانی موفق است که خواننده پس از مطالعه آن، ضرورت و تمایز پژوهش جدید را بهصورت منطقی درک کند.
سخن پایانی
پیشینه پژوهش صرفا گزارشی از تحقیقات پیشین نیست، بلکه پلی میان دانش موجود و پژوهش جدید است. تنظیم دقیق و تحلیلی این بخش نشان میدهد پژوهشگر به ادبیات موضوع مسلط است و مسئله تحقیق را آگاهانه انتخاب کرده است. پیشینهای که بهدرستی تدوین شود، مسیر پژوهش را روشن، ضرورت آن را توجیه و زمینه شکلگیری نوآوری علمی را فراهم میکند. پژوهشها باید بر حسب سهمی که به افزایش دانش درباره موضوع دارد، ازجمله نقد طرحها و روشهای به کار رفته برای به دست آوردن آن دانش، رده بندی ،مقایسه و مقابله شوند.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
