پژوهش پیمایشی (Survey research) یک روش پژوهش توصیفی برای بررسی توزیع ویژگیهای یک جامعه از طریق گردآوری داده است. برخی این روش را معادل گردآوری اطلاعات از طریق پرسشنامه میدانند اما در واقع پیمایش فراتر از صرفا گردآوری دادهها و یکی از انواع روش تحقیق محسوب میشود. نظر به اهمیت و جایگاه این روش، در مقاله حاضر «پژوهش پیمایشی» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف پژوهش پیمایشی
تحقیق پیمایشی روشی است برای بدستآوردن اطلاعاتی در باره دیدگاهها، باورها، نظرات، رفتارها، انگیزهها یا مشخصات گروهی از اعضای یک جامعه این روش آماری است که از راه انجام تحقیق و پژوهش علمی میسر میشود.
پیمایش را میتوان روشی علمی در تحقیقات اجتماعی قلمداد کرد که شامل، روشهای منظم و استاندارد برای جمعآوری اطلاعات درباره افراد، خانوادهها یا مجموعههای بزرگتری از گروههای مختلف جامعه است. در حقیقت پیمایش را میتوان هم به ابزار استفاده برای جمعآوری دادهها و هم به فرایندهای بکار گرفته شده هنگام بهرهگیری از آن ابزار تلقی کرد.
پژوهش پیمایشی طرحی نظاممند برای گردآوری دادههاست که با هدف توصیف ویژگیها، نگرشها، رفتارها یا بررسی روابط میان متغیرها در یک جامعه آماری انجام میشود. در این طرح، دادهها معمولاً از طریق ابزارهای ساختیافته مانند پرسشنامه یا مصاحبه و بدون مداخله پژوهشگر در متغیرها گردآوری میگردند و نتایج آن برای شناخت وضعیت موجود، تحلیل الگوها و در صورت رعایت اصول نمونهگیری، تعمیم به جامعه هدف به کار میرود..
تحقیق پیمایش عبارت است از اجرای پرسشنامهها روی نمونهای از پاسخگویانی که از میان جمعیتی انتخاب میشوند و به عبارتی پیمایش مجموعهای از روشهای منظم و استاندارد است که برای جمع آوری اطلاعات درباره افراد، خانوادهها و یا مجموعههای بزرگتر مورد استفاده قرار میگیرد. فنون دیگری از قبیل مصاحبه عمیق و مصاحبه ساختنی مشاهده تحلیل محتوی جز اینها هم به کار میرود.
تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری
راهنمای تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری مدیریت:
- تحلیل دادههای آماری با روشهای کمی
- تحلیل و کدگذاری مصاحبه با روشهای کیفی
- تحلیل آماری پایاننامه کارشناسی ارشد
- تجزیهوتحلیل روشهای آمیخته رساله دکتری
انواع پژوهش پیمایشی
مهمترین انواع پژوهش پیمایشی بر اساس بُعد زمانی عبارتاند از:
- پیمایش مقطعی
- پیمایش طولی
پژوهش پیمایشی یک «نوع پژوهش» به معنای ماهوی نیست. بلکه طرحی برای گردآوری دادههاست که بسته به هدف، زمان، ابزار و سطح تحلیل میتواند در قالب پژوهشهای توصیفی یا تحلیلی بهکار رود.
پیمایش مقطعی
پیمایش مقطعی (Cross Sectional) بر گرد آوری دادهها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع زمانی خاص دلالت دارد. برای مثال بررسی میزان علاقه دانشجویان سال اول دبیرستان به ادامه تحصیل در یک رشته خاص. بیشتر تحقیقات مدیریت در دوره کارشناسی ارشد تحقیقات پیمایشی-مقطعی هستند.
روش مقطعی به منظور گردآوری دادهها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع از زمان (یک روز، یک هفته، یک ماه) از طریق نمونهگیری از جامعه انجام میشود. اینگونه پژوهش به توصیف جامعه براساس یک یاچند متغیر میپردازد.
برای مثال به منظور بررسی میزان علاقه دانشجویان کارشناسی مدیریت به ادامه تحصیل در شاخههای مختلف مدیریت میتوان از روش تحقیق پیمایشی به شیوه مقطعی استفاده کرد. در تحقیقات مدیریت، مطالعات مقطعی به منظور شناخت ماهیت و میزان تغییرات که نمایانگر سطوح سنی مختلف است انجام میشود.
پیمایش طولی
در پیمایش طولی (Longitudinal)، دادهها در طول زمان گردآوری شده تا رابطه بین متغیرها در طول زمان سنجیده شود. برای مثال «سیر تحول ثبت نام دانشجویان دختر در دورههای تحصیلات تکمیلی» یا «بررسی تحول مهارتهای زبان فارسی پایه اول تا پنجم ابتدائی».
تحقیقات تحولی که به بررسی روندها و تحول پدیدهها در طول زمان میپردازند از این دسته هستند. در تحقیقات طولی، دادهها در زمانهای مختلف گردآوری میشود تا تغییرات بر حسب زمان بررسی شده و به رابطه این متغیرها از نظر تغییرات در طول زمان پی برده شود.
بررسی روند فرایندها، بررسی یک گروه ویژه یا بررسی یک گروه منتخب در این نوع مطالعه استفاده میشود. این مطالعات در طول یک زمان ۵ ساله یا ۱۰ ساله انجام میشود. این مطالعات نیاز به زمان و هزینه بالایی دارند و برای دانشجویان دوره ارشد مدیریت مناسب نیستند.
تفاوت پژوهش پیمایشی و همبستگی
پژوهش پیمایشی و پژوهش همبستگی از نظر ماهیت روششناختی یکسان نیستند. تفاوت آنها در سطح «طرح پژوهش» و «هدف پژوهش» قابل توضیح است:
پژوهش پیمایشی یک طرح گردآوری دادههاست که تمرکز آن بر توصیف ویژگیها، نگرشها یا رفتارهای یک جامعه آماری در یک مقطع یا دوره زمانی مشخص است. در این رویکرد، دادهها معمولاً از طریق پرسشنامه یا مصاحبه ساختیافته جمعآوری میشوند و هدف اصلی آن شناخت وضعیت موجود و الگوهای کلی است. پیمایش میتواند مبنای انواع تحلیلها قرار گیرد، اما ذاتاً به دنبال آزمون رابطه میان متغیرها نیست.
در مقابل، پژوهش همبستگی یک نوع پژوهش از حیث هدف تحلیلی است که به بررسی شدت و جهت رابطه میان دو یا چند متغیر میپردازد، بدون آنکه رابطه علّی برقرار کند. پژوهش همبستگی میتواند از دادههای حاصل از پیمایش، اسناد یا پایگاههای داده استفاده کند و تمرکز آن بر تحلیل آماری روابط میان متغیرهاست، نه صرفاً توصیف آنها.
دانلود مقاله تفاوت تحقیق همبستگی و پیمایشی
فرایند پژوهش پیمایشی
پیمایش یک فرایند پژوهشی است که به منظور جمعآوری اطلاعات درباره این موضوعات که: مردم چه میدانند؟ چه فکر میکنند؟ چه کاری انجام میدهند؟ و… انجام میپذیرد.پژوهشهای پیمایشی میتوانند در سه سطح انجامپذیرند که شامل توصیف، تبیین و کشف هستند.
پژوهشهای افکارسنجی و نظرسنجی از جمله پیمایشهایی محسوب میشوند که در بخش توصیفی مطرح میشوند. در حوزه توصیف، این روش به منظور توصیف یک جامعه تحقیقی در زمینه یک پدیده معین انجام میشود. به همین دلیل در پیمایشهای توصیفی، پژوهشگر در مورد علت وجودی پدیده یا چرایی مسئله بحث نمی کند بلکه تنها به چگونگی آن مسئله به پژوهش و کاوش میپردازد و آنرا صرفاًَ توصیف میکند. پرسشهایی مثل چگونه، چه کسی، چه چیزی، کجا، چه مقدار، چه تعداد؟ و… از جمله مهمترین مولفههای مطرح شده در پیمایشهای توصیفی است.
تفاوت پرسشنامه و پیمایش
پژوهش پیمایشی به معنی گردآوری دادهها نیست و پیمایش با پرسشنامه تفاوت دارد. در یک پیمایش علاوه بر پرسش، گردآوری و تحلیل دادهها را نیز شامل میشود. در حوزه تبیین، علاوه بر توصیف و چگونگی پدیدهها، به تفسیر و بیان علل احتمالی و همچنین تبیین علّتها و دلایل رفتارها و تشریح علّی انگیزههای افراد نیز پرداخته میشود. این نوع مطالعات (پیمایشهای تبیینی) به چرایی رفتارها میپردازند. تبیین عبارت است از برقراری رابطهای درونی و متقابل بین متغیرهای مختلف پژوهش است. درپیمایشهای تبیینی، پرسشهایی مثل: چرا ؟ به چه دلیل؟ برای چه؟ و… از جمله مهمترین مولفههای مطرح شده به شمار میروند.
مراحل پژوهش پیمایشی
جمعآوری اطلاعات: چنانچه پیمایشها به خوبی طرح و هدایت شوند این امکان را به سازمانها میدهند که اطلاعاتی دقیق درباره طیف گستردهای از مسائل جمعآوری کنند. پیمایش روشی است کاملاً اثر بخش و کارا جهت جمع آوری اطلاعات مورد نیاز. پیمایشهای سازمانی ازحیث جمعآوری اطلاعات انعطافپذیرند و میتوان از آن برای دستیابی به اهداف متعدد و مختلفی همچون، ارزشیابی نیازهای کارکنان، دیدگاههای مشتریان، شناخت انگیزههای کارکنان و همچنین نظرات و ترجیحات مشتریان نسبت به کالاها و خدماتی که دریافت کردهاند، استفاده کرد.
بهبود ارتباطات: پیمایش میتواند به عنوان ابزاری قدرتمند برای بهبود ارتباطات بین بخشهای مختلف یک سازمان عمل کند. پیمایشها برای ایجاد ارتباطات رو به بالا، از کارکنان سطوح پایین به سمت مدیران مفید هستند و همچنین میتوانند در ارتقاء وتحکیم روابط برونسازمانی و چگونگی مناسبات دو سویه بین سازمان و مشتریات راهگشا باشد. پیمایشها و نظرسنجیها میتوانند به عنوان ابزاری مشخص و ایمن برای برقراری ارتباط بین مدیران و کارکنان و سازمان و مشتریان استفاده شوند. پیمایشهای موثر به کارکنان این احساس را میدهند که آنها بخشی از فرایند تصمیمگیری هستند و نظرات و پیشنهادهای آنها برای سازمان اهمیت دارد.
بازنگری و ارزیابی آثار: آن دسته از پیمایشهایی که به صورت مرتب انجام میشود، میتواند یک سیستم کشف سریع برای ارائه آثار تغییرات اعمالشده بر رفتار و دیدگاههای کارکنان و مشتریان در اختیار مدیران و تصمیمگیران سازمان قرار دهد. اگر مدیران بتوانند در همان اوایل به خوبی با تغییرات منفی ایجاد شده در دیدگاههای کارکنان مقابله کنند، میتوانند آشفتگی و اختلالی که موجب تداوم شرایط بد فعلی یا بدترشدن آن میشود را به حداقل برسانند.
انجام پیمایش
مراحل اصلی فرایند پیمایش عبارتند از:
- شناسایی و درک نیازهای اطلاعاتی
- طرح نمونهگیری
- بهکارگیری ابزارهای مناسب جهت اندازهگیری
- گردآوری دادهها
- دادهپردازی
- تدوین و ارایه گزارش.
پیمایشهای سازمانی در بخش نظرسنجی و افکار پژوهی با محوریت بررسی و شناخت ”چگونگی“ مسائل و پدیدههای سازمانی طرحریزی و اجرا میشود. لذا غالباً با رویکردی توصیفی به طرح و ارائه اطلاعاتی منظم و منسجم برای شناخت ابعاد گوناگون موضوعات سازمان. برای نمونه بررسی و چگونگی میزان رضایتمندی کارکنان، بررسی میزان رضایتمندی مشتریان و مصرفکنندگان، نحوه و چگونگی ارتباطات درون سازمانی و برون سازمانی و…
به منظور ارایه اطلاعاتدقیقدرجهت تصمیمسازی مناسب میپردازند و این اطلاعات را در اختیار مدیران ارشد و سیاستگذاران سازمان قرار میدهند. نظرسنجیها همچنین میتوانند با چشماندازی علمی و حرفهای، ضمن ارائه طرح تحقیق علمی و پیروی از روش شناسی خاص در حوزه پژوهشهای تحلیلی، پا را فراتر از توصیف نهاده و به حوزه تبیین پدیدهها و مسائل سازمانی نیز وارد شوند و به ارائه راهکار و پیشنهاد بپردازند.
تهیه پرسشهای پیمایش
در فرایند پژوهش پیمایشی، تهیه پرسشها مهمترین مرحله محسوب میشود، زیرا کیفیت پرسشها بیش از هر بخش دیگری بر دقت و اعتبار دادههای گردآوریشده اثر میگذارد. پرسشهای پیمایش به دو دسته کلی تقسیم میشوند:
- پرسشهای بسته
- پرسشهای باز
در پرسشهای بسته، پاسخدهنده از میان گزینههای از پیش تعیینشده پاسخ خود را انتخاب میکند؛ مانند پرسشهای چندگزینهای، بلی–خیر و پرسشهای مبتنی بر مقیاسهای درجهبندی عددی. از سوی دیگر، پرسشهای باز از پاسخدهندگان میخواهند به زبان خود و بدون محدودیت ساختاری پاسخ دهند.
در پیمایشهای سازمانی، پرسشهای بسته به دلیل سهولت پاسخدهی، صرفهجویی در زمان و ایجاد الگوی پاسخ یکنواخت، کاربرد بیشتری دارند. هرچند پرسشهای باز نیز بهمنظور دریافت دیدگاههای عمیقتر و تبیینهای کیفی، از ارزش علمی ویژهای برخوردارند.
سخن پایانی
در روش پیمایشی که از پرکاربردترین روشهای پژوهش در علوم اجتماعی، مدیریت و علوم رفتاری است، دادهها بهصورت نظاممند و با استفاده از ابزارهای استاندارد گردآوری میشوند. این روش برخلاف مطالعه موردی که بر یک واحد تحلیل متمرکز است، امکان بررسی و مقایسه الگوها و گرایشها را در میان نمونههای متعدد فراهم میسازد. پژوهش پیمایشی از تعریف مسئله و تدوین پیشینه و فرضیات آغاز میشود و با ورود به میدان پژوهش، از طریق ابزارهایی مانند پرسشنامه و مصاحبه به گردآوری دادههای کمی میپردازد. دادهها سپس با بهرهگیری از روشها و نرمافزارهای آماری تحلیل میشوند تا ویژگیها، نگرشها و دیدگاههای یک جامعه آماری یا گروه نمونه بهصورت علمی توصیف و تبیین گردد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
سوالات متداول
پژوهش توصیفی به هدف و ماهیت مطالعه اشاره دارد، در حالی که پژوهش پیمایشی یک طرح گردآوری دادههاست. به بیان دیگر، پیمایش میتواند در پژوهش توصیفی، همبستگی یا تحلیلی به کار رود، اما خودِ پیمایش الزاماً معادل پژوهش توصیفی نیست.
پرسشنامه ساختیافته رایجترین ابزار پژوهش پیمایشی است، اما مصاحبه ساختیافته و مشاهده نظاممند نیز میتوانند بهعنوان ابزار پیمایش به کار روند. اگرچه پیمایش غالباً دادههای کمی تولید میکند، اما میتواند با پرسشهای باز، دادههای کیفی محدود نیز گردآوری کند. ماهیت تحلیل است که کمی یا کیفی بودن پژوهش را تعیین میکند.
پیمایش بر گردآوری داده از تعداد زیادی واحد تحلیل و امکان تعمیم نتایج تمرکز دارد، در حالی که مطالعه موردی به بررسی عمیق یک یا چند مورد محدود میپردازد و هدف آن تعمیم آماری نیست.
پژوهش پیمایشی به «چگونگی گردآوری دادهها» مربوط است، در حالی که پژوهش همبستگی به «نحوه تحلیل و هدف پژوهش» مربوط میشود. به بیان دیگر، دادههای یک پژوهش پیمایشی میتوانند مبنای یک پژوهش همبستگی قرار گیرند، اما این دو مفهوم همارز یکدیگر نیستند. دادههای حاصل از پیمایش میتوانند برای تحلیل همبستگی و بررسی روابط آماری میان متغیرها استفاده شوند، هرچند این روابط الزاماً علّی نیستند.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
