پژوهش علّی-مقایسهای (Causal-comparative research) یک روش پژوهش علمی است که در آن پژوهشگر با توجه به متغیر وابسته به بررسی علل احتمالی وقع آن میپردازد. به عبارت دیگر تحقیقات علی گذشتهنگر بوده و سعی بر آن دارد که از معلول به علت احتمالی پی برد. در این مقاله روش پژوهش پسرویدادی مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف پژوهش علّی-مقایسهای
پژوهش علی-مقایسهای عبارت است از مطالعه عینی و منظمی که در آن پژوهشکر کنترل مستقیم بر متغیر مستقل ندارد. این نوع پژوهش، سادهترین روش کمی برای روابط علی معلولی پدیدهها است این روش شامل روش خاص تحلیل اطلاعات برای پیدا کردن روابط بیین متغیرها است.
این روش با عنوان پژوهش پسرویدادی (Ex-Post Facto) نخستین بار توسط چاچین (۱۹۳۷) مطرح و بعدها توسط گروین (۱۹۴۵) گسترش یافت. به این تحقیق، پس رویدادی گویند زیرا علت و معلول (متغیر مستقل و وابسته) پس از وقوع مورد بررسی قرار میگیرد.
استفاده از این طرح به این دلیل است که در برخی مواقع علت خصیصه بوده و قابل دستکاری نمی باشد، مانند جنسیت. در بعضی از مواقع دیگر علت خصیصهای نیست ولی دستکاری آنها از کنترل پژوهشگر خارج و یا غیر انسانی است. تحقیق علی در دستهبندی انواع روش تحقیق در زیرمجموعه تحقیق توصیفی قرار میگیرد.
متغیرها در پژوهش علّی-مقایسهای
به طور کلی یک تحقیق علّی مطلوب آن است که پژوهشگر سه دسته متغیر یا عامل را که در بروز حادثه مؤثر بوده، شناسایی کند. این سه دسته عبارتند از:
- متغیرهای اصلی که نقش مؤثر و مثبتی در بروز پدیده داشتهاند.
- متغیرهایی که نقشی بازدارنده و منفی در بروز پدیده داشتهاند.
- متغیرهای زمینهساز که هموار کننده راه برای اثرگذاری متغیرهای اصلی بوده، از خاصیت تسهیلکنندگی برخوردار بودهاند.
مراحل، مزایا و معایب تحقیق پس رویدادی
مراحل انجام تحقیق علی-مقایسهای عبارت است از:
- بیان مسئله پژوهشی و تدوین آن
- انتخاب گروه مطالعه و مقایسه
- معادل کردن گروه مطالعه و مقایسه از نظر متغیرهای تاثیر گذار ناخواسته احتمالی
- اندازگیری متغیرهای مستقل و وابسته
- تجزیه و تحلیل اماری
مرایای تحقیق پسرویدادی
- زمانی که امکان استفاده از روش ازمایشی وجود ندارد نیاز پژوهشگر را بر اورده میسازد.
- استفاده از روشهای اماری نسبتا قوی در اکثر موارد این روش را قابل دفاع ساخته است.
- در برخی جهات این روش مفید تر از روش ازمایشی است.
معایب تحقیق پسرویدادی
- مشکل فقدان کنترل مستقیم
- اینکه هیچ عامل واحدی علت نباشد.
- رابطه ی بین دو عامل ممکن است لزوما علت و معلولی نباشد.
- وقتی یک رابطه کشف شد به سختی میتوان گفت کدام مورد علت است و کدام معلول است.
کنترل در تحقیق پسرویدادی
- استفاده از متغیرهای مراحم به عنوان متغیر تعدیلکننده
- همتاسازی
- ایجاد گروههای همگن
- تحلیل کوواریانس
شیوههای کنترل در تحقیق پسرویدادی
چگونگی انجام پژوهش علّی-مقایسهای
در تحقیق علی-مقایسهای فرآیند تحقیق علمی رعایت میشود. در آغاز پژوهشگر باید واقعه را به خوبی توصیف و تعریف نماید. سپس متغیرهای احتمالی را در چارچوب سه گروه یاد شده فهرست نموده، فرضیههای تحقیق را تدوین کند. برای گردآوری اطلاعات باید از کلیۀ روشها استفاده کند. یعنی باید محل بروز حادثه و عوارض و آثار آن را به دقت مشاهده، بازرسی و بازبینی نمای. مشخصات آن را یادداشت و تصاویر لازم را تهیه کند. همچنین باید در صورت لزوم از مصاحبه و حتی از دیدگاهها و نظریات کارشناسان ذیربط واقعه نیز استفاده کند.
در مرحلۀ بعد پژوهشگر به طبقهبندی و تجزیه و تحلیل اطلاعات پرداخته، آنها را با یکدیگر مقایسه مینماید. ممکن است مشاهدهها و مصاحبههای تکمیلی را همزمان با این مرحله انجام دهد. نکتۀ عمده در تجزیه و تحلیل اطلاعات و دادههای تحقیقات علّی آن است که پژوهشگر باید در این مرحله از روش قیاسی استفاده کند.
قضایای کلی و نظریههایی را که در مطالعات کتابخانهای به عنوان مباحث نظری مسئله گردآوری و تدوین نموده است تکیهگاه استدلال منطقی خود قرار دهد. همانطور که در مرحله فهرستسازی متغیرها و عوامل و تدوین فرضیهها نیز چنین میکند.
سخن پایانی
در واقع، در پژوهش علّی-مقایسهای روشهای مشاهده و مصاحبه موقعیت برجستهای دارد. معمولاً بیشترین اطلاعات از طریق این روشها گردآوری میشود. همچنین پژوهشگر برای بررسی متغیرها و تدوین فرضیه و اطلاع از کمّ و کیف موارد مشابه، و نیز تهیۀ اطلاعات دربارۀ قضایای کلی مربوط به آنها ناچار به استفاده از روش کتابخانهای نیز هست. در تحقیقات علّی که در آن افراد بسیاری حضور دارند از روش پرسشنامهای نیز در کنار سایر روشها استفاده میشود.
تفاوت تحقیق همبستگی با پسرویدادی
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
