بحث و نتیجهگیری (Discussion) آخرین بند هر مقاله علمی است که در آن پژوهشگر به تحلیل یافتههای پژوهشی و ارائه پیشنهادهای کاربردی میپردازد. در این بخش پژوهشگر باید به روشنی همافزایی نظری و سهم پژوهش خود را در زمینه مورد پژوهشی مقاله مطرح نماید. هر یک از این عناوین در ادامه تشریح شدهاند.
آموزش نگارش بحث و نتیجهگیری مقاله
«بحث و نتیجهگیری» تیتر اصلی هر مقاله علمی و فصل پنج پایاننامه به شمار میرود و شامل موارد زیر است:
- نتیجهگیری (Conclusion)
- بحث (Discussion)
- پیشنهادهای کاربردی (Practical Implications)
- مقایسه با مطالعات (Comparison with Previous Studies)
- محدودیتهای پژوهش (Research Limitations)
- پیشنهاد به پژوهشگران آتی (Suggestions for Future Research)
لازم به ذکر است که صرف تبیین همسویی یا غیرهمسویی یافتههای پژوهش با ادبیات پیشین کفایت نمیکند. پژوهشگر باید دست به تبیین بزنند و اصالت اثر، یافتههای جدید و منحصربهفرد مطالعه خود را برجستهنمایند. در ادامه لازم است، سهم پژوهش (Contribution) در ادبیات موضوع و نیز چگونگی حصول به هر سهم بهصورت مورد به مورد و کاملاً شفاف مشخص گردد. نویسندگان میتوانند سهم پژوهش را به اختیار خود قبل از انجام بحث مطرح نمایند و سپس بحث موردنظر را ارائه دهند.
نتیجهگیری
نتیجهگیری بخش پایانی مقاله است که یافتههای اصلی پژوهش را بهصورت منسجم و خلاصه بازنمایی میکند. در این بخش، پاسخ نهایی به مسئله پژوهش بر پایه نتایج بهدستآمده ارائه میشود. نتیجهگیری نباید شامل داده یا تحلیل جدید باشد، بلکه باید بر شواهد پیشین تکیه کند. تاکید اصلی این بخش بر دستاوردهای علمی و پیام مرکزی پژوهش است. همچنین میتوان بهصورت فشرده به اهمیت نتایج اشاره کرد. نتیجهگیری نقش جمعبندی و بستن منطقی مقاله را بر عهده دارد.
بحث
بخش بحث به تفسیر و تحلیل عمیق یافتههای پژوهش اختصاص دارد. در این بخش، نتایج در پرتو چارچوب نظری و مطالعات پیشین معنا میشوند. پژوهشگر توضیح میدهد چرا نتایج بهدستآمده چنین الگویی را نشان دادهاند. شباهتها و تفاوتها با پژوهشهای قبلی بررسی و تحلیل میشود. پیامدهای نظری و کاربردی یافتهها در این بخش برجسته میگردد. بخش بحث نشاندهنده قدرت تحلیلی و درک علمی پژوهشگر از موضوع است.
پیشنهادهای کاربردی
پیشنهادهای پژوهش ارائه راهکارهایی مبتنی بر ارزیابی یافتههای پژوهش است که توسط پژوهشگر ارائه میشود. کاربردهای عملی بر دستاوردهای پژوهش برای مدیران و سیاستگذاران تمرکز دارد و نشان میدهد یافتهها چه بینش یا دانشی را از طریق یک فرایند پژوهشی نو در اختیار عرصه عمل قرار میدهند. کاربردهای نظری به سهم پژوهش در گسترش ادبیات موضوع و تولید دانش یا بینش تازه میپردازد. این دستاوردهای نظری باید به روشنی به نوآوریهای فرایندی پژوهش نسبت داده شوند.
کاربردهای پژوهش (Implications) با پیشنهادهای پژوهش (Recommendations) کاملاً متفاوت است. پیشنهادها معمولا پس از تبیین کاربردها و بر پایه تجربه پژوهشی نویسندگان مطرح میشوند. توجه به این مسئله برای یک مقاله علمی-پژوهشی یک ضرورت به شمار میرود.
مقایسه با مطالعات
در این بخش، یافتههای پژوهش حاضر با نتایج مطالعات پیشین مقایسه میشود. هدف اصلی، نشان دادن میزان همخوانی یا ناهمخوانی نتایج با پژوهشهای قبلی است. پژوهشگر باید توضیح دهد که چرا نتایج مشابه یا متفاوت بهدست آمدهاند. تفاوتها میتوانند ناشی از روش پژوهش، جامعه آماری، ابزار یا بستر مطالعه باشند. این مقایسه به غنای تفسیر یافتهها کمک میکند. همچنین جایگاه علمی پژوهش را در ادبیات موضوع روشن میسازد.
محدودیتهای پژوهش
محدودیتهای پژوهش به شرایط و عواملی میپردازد که بر اجرای پژوهش یا تفسیر نتایج اثر گذاشتهاند. محدودیتها باید واقعی، مشخص و مرتبط با پژوهش باشند. اشاره به این موارد نشاندهنده آگاهی روششناختی پژوهشگر است. محدودیتها معمولا دامنه تعمیمپذیری یافتهها را کاهش میدهند. نتایج پژوهش باید با در نظر گرفتن همین محدودیتها تفسیر شوند. بیان شفاف محدودیتها اعتبار علمی مقاله را تقویت میکند.
پیشنهاد به پژوهشگران آتی
در این بخش مسیرهای پژوهشی آینده بر پایه یافتهها و محدودیتهای مطالعه ترسیم میشود. پیشنهادها میتوانند به گسترش دامنه جامعه آماری یا استفاده از روشهای متفاوت اشاره داشته باشند. تمرکز اصلی بر خلأهایی است که در پژوهش حاضر پوشش داده نشدهاند. این پیشنهادها به توسعه تدریجی دانش در حوزه مورد مطالعه کمک میکنند. جهتگیریهای آتی باید واقعبینانه و قابل اجرا باشند. این بخش پیوند میان پژوهش حاضر و مطالعات آینده را برقرار میکند.
جمعبندی و تذکرات مهم
تکرار صرف یافتهها در بخش نتیجهگیری و بیتوجهی به تبیین نوآوری و اصالت پژوهش، میتواند به رد مقاله در مراحل اولیه ارزیابی منجر شود. مسائلی مانند دشواری دسترسی به دادهها، عدم همکاری پاسخگویان، زمانبر یا هزینهبر بودن پژوهش، مشکلات اجرایی فرایند تحقیق بهشمار میآیند و در زمره محدودیتهای پژوهش قرار نمیگیرند.
ازاینرو، باید از طرح این موارد بهعنوان محدودیتهای پژوهشی پرهیز شود و محدودیتها صرفا به عواملی اشاره کنند که دامنه تفسیر یا تعمیمپذیری یافتهها را تحت تاثیر قرار میدهند.
برای نمونه، تفاوتهای ساختاری و عملکردی میان استانها میتواند تعمیم نتایج را به برخی مناطق با احتیاط همراه سازد. همچنین تمرکز پژوهش بر شرکتهای با عملکرد متوسط یا ضعیف، کاربرد نتایج را برای شرکتهای با عملکرد قوی محدود میکند. این امر میتواند زمینهساز مطالعات آتی با رویکرد تطبیقی و مدلسازی دقیقتر شود.
سخن پایانی
در فرآیند تدوین بخش نتیجهگیری، ابتدا باید مسئله و هدف پژوهش در دو یا چند جمله کوتاه تبیین شود. در صورتیکه «بحث» از یافتهها مجزا و به این بخش واگذارشده باشد، نویسندگان باید با تمرکز بر هر یافته و هدف متناظر آن، یک بحث منسجم، شفاف و علمی مطرح نمایند و نتایج کار خود را با ادبیات تئوریکی و تجربی پیشین پیوند بزنند. درصورتیکه نویسندگان بحث موردنظر خود را در بخش یافتهها انجام دهند، عنوان این بخش به «نتیجهگیری» تغییر مییابد. به نویسندگان قویاً پیشنهاد میشود. میشود که با تعیین یک یا چند مورد از زیرتیترهای «کاربردهای عملی پژوهش»، «کاربردهای نظری پژوهش»، «پیشنهادهای پژوهش» و «محدودیتهای پژوهش» و «جهتگیریهای آتی» در بخش «بحث و نتیجهگیری» دستاوردهای پژوهش خود را برجستهنمایند.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
