متغیر پنهان و آشکار (مشاهده‌پذیر)

متغیر پنهان و آشکار به دو نوع اصلی متغیر در پژوهش اشاره دارد که به‌ترتیب مستقیماً قابل مشاهده نیستند یا به‌صورت مستقیم اندازه‌گیری می‌شوند. این تمایز در پژوهش‌های مدیریت، به‌ویژه در مدل‌سازی مفهومی و تحلیل روابط میان سازه‌ها، اهمیت بالایی دارد و بر انتخاب ابزار سنجش و روش تحلیل اثر می‌گذارد. در این مقاله، مفهوم متغیر پنهان و آشکار، تفاوت‌های آن‌ها و کاربردشان در پژوهش‌های مدیریتی بررسی خواهد شد.

تعریف متغیر پنهان و آشکار

متغیرها در مدل ساختاری به دو دسته تقسیم می‌شوند:

• متغیر پنهان (Latent Variables)
• متغیر آشکار (Observed variables)

متغیرهای پنهان متغیرهائی هستند که به صورت مستقیم قابل مشاهده نیستند. برای مثال متغیر انگیزه را در نظر بگیرید. انگیزه فرد را نمی‌توان به صورت مستقیم مشاهده کرد و سنجید. به همین منظور برای سنجش متغیرهای پنهان از سنجه‌ها یا گویه‌هائی استفاده می‌کنند که همان سوالات پرسشنامه را تشکیل می‌دهند. این سنجه‌ها متغیرهای مشاهده شده هستند.

متغیرهای مشاهده‌پذیر  گویه‌ها یا سنجه‌هایی هستند که برای اندازه‌گیری متغیرهای پنهان استفاده می‌شوند. برای مثال سخت‌کوشی، حضور به‌موقع در محل کار، حساسیت به انجام کار و مواردی از این دست متغیرهای قابل مشاهده برای متغیر پنهان انگیزش هستند.

در مطالعات مختلف به متغیر پنهان گاهی متغیر مکنون، عامل، بُعد، سازه، مقوله اصلی، مولفه اصلی یا فاکتور نیز گفته می‌شود. به متغیر آشکار نیز گاهی متغیر مشاهده‌پذیر، گویه، سنجه، شاخص یا آیتم نیز گفته می‌شود.
آرش حبیبی

متغیر پنهان (مکنون) متغیری است که به صورت مستقیم قابل سنجش نیست و از طریق تعدادی متغیر آشکار (مشاهده‌پذیر) مورد سنجش قرار می‌گیرد. این متغیرها مفاهیمی کلیدی در مطالعات آماری هستند.

متغیر پنهان و آشکار در مدل معادلات ساختاری

در مدل معادلات ساختاری، تمایز میان متغیرهای پنهان و آشکار نقش محوری در تبیین روابط نظری و آزمون تجربی آن‌ها دارد. متغیرهای پنهان، سازه‌های نظری هستند که به‌طور مستقیم قابل مشاهده نیستند و در مدل به‌صورت بیضی نمایش داده می‌شوند، در حالی‌که متغیرهای آشکار، شاخص‌ها یا گویه‌های قابل اندازه‌گیری‌اند که با مستطیل نشان داده می‌شوند.

در این چارچوب، بخش اندازه‌گیری مدل رابطه میان متغیرهای پنهان و متغیرهای آشکار را از طریق ضرایب عاملی (λ) مشخص می‌کند و نشان می‌دهد هر شاخص تا چه حد سازه پنهان را بازنمایی می‌کند. هم‌زمان، بخش ساختاری مدل روابط علّی میان متغیرهای پنهان را با ضرایب مسیر (γ و β) تبیین می‌نماید.

مزیت اساسی مدل معادلات ساختاری در این است که با تفکیک خطای اندازه‌گیری از سازه‌های نظری، امکان برآورد دقیق‌تر روابط میان متغیرهای پنهان فراهم می‌شود. به همین دلیل، در این رویکرد، متغیرهای آشکار صرفا ابزار سنجش هستند و تحلیل اصلی بر روابط میان متغیرهای پنهان متمرکز می‌شود.

آیا متغیر پنهان با سازه تفاوتی دارد؟

سازه (Construct) مفهومی پیچیده و انتزاعی پیرامون پدیده مورد مطالعه است که به صورت مستقیم قابل مشاهده و سنجش نیست. سازه‌ها معمولاً از نظریه و نظریه‌پردازی منتج می‌شوند. برای نمونه انگیزش نیروی انسانی یک سازه پژوهشی است.

بنابراین از نظر آماری و در مدل‌های معادلات ساختاری؛ هر سازه یک متغیر پنهان محسوب می‌شود.

قبل از سنجش هر سازه باید سازه مورد بررسی به صورت مفهومی تعریف شود. یعنی با استناد به یک منبع معتبر سازه به شکلی قابل درک تعریف شود.

پس از آنکه درک درستی از سازه حاصل شد باید به صورت عملیاتی تعریف شود. براساس تعریف عملیاتی یک سازه (متغیر پنهان) به صورت قابل مشاهده درمی‌آید. در تعریف عملیاتی برای هر سازه تعدادی گویه قابل سنجش تعریف می‌شود که همان متغیرهای آشکار (مشاهده‌پذیر) هستند.

بنابراین کلید درک مفهوم سازه و متغیر پنهان و آشکار در تعریف مفهومی و عملیاتی آنها نهفته است.

سخن پایانی

متغیر پنهان و آشکار دو مفهوم بسیار مهم در مدل‌یابی معادلات ساختاری هستند. متغیرهای پنهان (مکنون) همان سازه‌های اصلی پژوهش هستند که از طریق تعریف عملیاتی به تعدادی متغیر آشکار (مشاهده‌پذیر) تبدیل می‌شوند. در تحلیل عاملی تاییدی و بخش اندازه‌گیری یک مدل ساختاری رابطه بین متغیرهای پنهان و آشکار بررسی می‌شود. رابطه بین متغیرهای پنهان نیز در بخش ساختاری یک مدل مورد بررسی قرار گرفته و فرضیه‌های پژوهشی آزمون می‌گردد.

منبع: حبیبی، آرش؛ کلاهی، بهاره. (۱۴۰۱). مدل‌یابی معادلات ساختاری و تحلیل عاملی. تهران: جهاد دانشگاهی، چاپ دوم.