نظریه (Theory) تفکر انتزاعی مبتنی بر منطق پیرامون یک پدیده و پیامدهای ناشی از چنین سبک تفکری را شامل میشود. در روش پژوهش مدیریت، نظریه بنیان طراحی مدل مفهومی، تدوین فرضیه ها و تفسیر یافته ها به شمار می آید و جهت گیری هستی شناسانه و شناخت شناسانه پژوهشگر را آشکار می سازد. در این نوشتار مفهوم نظریه، کارکردها، اجزای سازنده و نسبت آن با مدل، فرضیه و پارادایم پژوهش بررسی خواهد شد.
تعریف نظریه (تئوری)
نظریه (تئوری) مجموعهای (و به بیان دقیقتر، شبکهای) بهم پیوسته از سازه ها، مفاهیم، تعاریف و قضایا است. به منظور تبیین و پیشبینی پدیدهها، از طریق تشخیص روابط بین متغیرها، یک نظر نظامدار درباره پدیدهها را ارائه میدهد. نظریه، بین متغیرها رابطه علت و معلولی برقرار میکند تا پدیدهها را توضیح دهد یا پیشبینی کند.
واژه تئوری، ریشه یونانی دارد و مفهوم کلی آن تقریباً معادل «ملاحظه کردن» یا «بررسی و تحقیق کردن» میباشد. واژه “Theo” به معنی “شکاف” و پی شناخت هستی و اندیشیدن درباره الهیات بوده است. بنابراین قابل تصور است که Theoria به معنی اندیشیدن، اندبشه و پژوهش درباره Theos یا خلأ بوده است. با گسترش علوم، مفهوم این واژه بر روی “اندیشیدن” و پژوهش درباره هر مسئلهای متمرکز شده است.
برای هر نظریه سرنوشتی عالی تر از این نیست که راه وصول به یک نظریه جامع تر را که این نظریه همچون حالتی خاص از آن است و بر روی آن استوار است را نشان دهد.
آلبرت انیشتین
نظریه مجموعهای از تعریفها و پیشنهادها درباره تعدادی متغیر بهم پیوسته است. این تعریفها و پیشنهادها، بُعد منظم و مدونی از وقایع و پدیده هایی را که در اثر همبستگیها و تداخل این متغیرها بوجود میآید، ارائه میدهد.
نظریهپردازی
نظریهپردازی فرآیندی است که با یک رشته مشاهدات آغاز شده به ساختن نظریه هایی درباره این مشاهدات منتهی میشود. به این نظریه پردازی نظریه زمینی هم گویند زیرا مبتنی بر مشاهده است. برخی آن را نظریه بعد از واقعه یا نظریه پسینیمی خوانند زیرا نظریه بس از مشاهده نه پیش از آن میآید.
تئوری مجموعه پیشنهادهایی را در مورد متغیرها ارائه میکند و تصویر منظم و مدونی از پدیدهها و همبستگی آنها به نمایش میگذارد. نظریه (تئوری) و نظریهپردازی جایگاه بسیاری مهمی در روش پژوهش علمی دارد. با غور در مفهوم نظریه و واکاوی ریشههای فلسفی تحقیق میتوان به درکی ژرف از روش پژوهش دست یافت.
در نگاهی نقادانه، «نظریهها» دامهایی هستند که ما برای آن گستردهایم تا آنچه را که «جهان» نامیده میشود صید کنیم و به عقلانی کردن و توضیح دادن و مستولی شدن بر آن توفیق یابیم. تلاش میکنیم تا چشمهای شبکه دام را تنگتر و تنگتر سازیم.
ویژگیهای نظریه (تئوری)
نظریه وقتی از نظر عملی مورد قبول قرار خواهد گرفت که دارای ویژگیهای زیر باشد:
- توانایی تبیین حقایق و مشاهدههای مربوط به یک مسئله را به سادهترین صورت ممکن
- سازگاری با واقعیتهای مشاهده شده در طبیعت و دانش پیشین
- فراهم ساختن ابزار لازم را برای آزمودن خود
- فراهم ساختن انگیزه پژوهشی در جامعه و زمینهسازی برای پژوهشهای جدید
جورج هومان معتقد است که نظریه دارای سه ویژگی عمده است:
الف) نظریه از مجموعهای مفاهیم در یک طرح مفهومی تشکیل شده است.برخی از مفاهیم موجود در نظریه،توصیفی وبعضی عملیاتی هستند.
ب) نظریه از قضایایی تشکیل شده است که به منظور توصیف روابط بین متغیرها بکار برده میشود. چنانچه بخواهیم یک نظریه رسمی تدوین کنیم قضایا باید بصورت طرح قیاسی صورت بندی شوند. به نحوی که بتوان یک نظریه را از نظریه دیگر استنتاج کرد.
ج) نظریه واقعیتهای موجود در قضایا را روشن میکند به این معنی که قضایا به کمک دادههای تجربی و در دنیای واقعی قابل آزمون هستند.
جایگاه نظریه در روش تحقیق
مبانی نظری پژوهش، مجموعه ای منظم از مفاهیم، دیدگاه ها و نظریه های مرتبط با موضوع است که بنیان مفهومی مطالعه را فراهم می سازد. این بخش بنیان مفهومی مطالعه را فراهم می سازد و نشان می دهد مسئله پژوهش در چه بستر دانشی تعریف می شود.
رویکرد پژوهش (قیاس و استقرا) در تبیین جایگاه تئوری در فصل دو پایاننامه بسیار مهم است. در شیوه استدلال قیاسی باید براساس نظریهها اقدام به فرضیهسازی کرد. پس از آزمون فرضیهها از طریق همافزایی نظری و با رویکردی استقرایی میتوان نظریههای جدید ارائه کرد.
چارچوب نظری، صورت بندی منسجم و عملیاتی شده مبانی نظری برای یک پژوهش معین است. به بیان دقیق تر، مبانی نظری بستر مفهومی گسترده را فراهم می کند، نظریه ها مواد اولیه تبیین را عرضه می کنند، و چارچوب نظری حاصل گزینش و سازمان دهی هدفمند آن مواد برای پاسخ به پرسش های پژوهش است.
گامهای نظریهپردازی
رویکرد «ابتدا نظریه، بعد پژوهش» دارای مراحلی به شرح زیر است:
- تدوین یک نظریه واضح و روشن به صورت بدیهی یا بر اساس فرآیندهای توصیف شده.
- انتخاب یک گذاره استخراج شده از نظریه به عنوان ملاک مقایسه نتایج پژوهش آزمایشی.
- برنامهریزی پژوهش به منظور آزمون جمله انتخاب شده از طریق پژوهش آزمایشی.
- ایجاد تغییر در نظریه با برنامهریزی و انجام پژوهش مجدد، چنانچه جمله استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش آزمایشی مطابقت نداشته باشد.
- انتخاب گزارههای دیگر برای آزمون در تعیین محدودیتهای نظریه، چنانچه گزاره استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش تجربی مطابقت داشته باشد.
تئوری بیان کننده مجموعهای از مفاهیم است که به صورت نظاممند ارتباط متقابل با یکدیگر دارند. میتوان بر اساس آن پدیدهای را پیشبینی و توجیه کرد. تئوری مجموعهای از گفتارهایی (بیانیهها) است که بر مینای قواعد منطقی بایکدیگر در ارتباطند و مبین بخشی از واقعیت هستند.
سخن پایانی
نظریه (تئوری) در واقع نوعی تفکر اندیشمندانه است که قابل بسط و توضیح دادن باشد. در این مقاله کوشش شده است تا مفهوم نظریه (تئوری) به صورتی روشن و قابل درک تشریح شود. در مفاهیم مرتبط با روش تحقیق علمی هیچ مفهومی به اندازه نظریه (تئوری) اهمیت ندارد. تئوری مجموعه بهم پیوسته و نظام یافتهای از گفتارها که بیانگر بخشی از واقعیت باشد تئوری مینامند، به عبارت دیگر بررسی کلی و وسیع مسائل از راه تفکر و تخیل است، بطوریکه این بررسی الزاماً رابطهای با عمل (واقعیت) داشته باشد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
