توماس ال. ساعتی (Thomas L. Saaty) یکی از برجستهترین دانشمندان حوزه تصمیمگیری و پژوهش عملیاتی در جهان به شمار میرود. او با ابداع فرایند تحلیل سلسلهمراتبی، یکی از پرکاربردترین روشهای تصمیمگیری چندمعیاره را ارائه کرد و تحولی بنیادین در تحلیل مسائل پیچیده مدیریتی و مهندسی پدید آورد. بسیاری از پژوهشگران، ساعتی را پیشگام تصمیمگیری چندمعیاره نوین میدانند؛ زیرا روشهای او امکان ترکیب قضاوتهای انسانی و تحلیل ریاضی را در تصمیمگیری فراهم کردهاند.
آشنایی با توماس ساعتی
توماس لوری ساعتی (۱۹۲۶–۲۰۱۷) در شهر موصل عراق زاده شد. وی در سالهای جوانی به ایالات متحده آمریکا مهاجرت کرد و تحصیلات خود را در رشته ریاضیات ادامه داد. ساعتی مدرک دکتری خود را از Yale University دریافت کرد و سپس فعالیت علمی خود را در حوزه ریاضیات کاربردی، پژوهش عملیاتی و نظریه تصمیم آغاز نمود.
او در طول دوران حرفهای خود در دانشگاهها و مراکز پژوهشی گوناگون فعالیت کرد و سالهای زیادی را به تدریس و پژوهش در University of Pittsburgh اختصاص داد. ساعتی تلاش کرد روشهایی توسعه دهد که بتوانند مسائل پیچیده تصمیمگیری را به ساختاری ساده و قابل تحلیل تبدیل کنند.
وی علاوه بر فعالیتهای دانشگاهی، در پروژههای مرتبط با برنامهریزی دفاعی، سیاستگذاری عمومی، مدیریت و مهندسی نیز مشارکت داشت و نظریههای خود را در مسائل واقعی به کار گرفت.
مهمترین آثار توماس ساعتی
کتاب مقیاسبندی اولویتها و اندازهگیری ناملموسها (The Analytic Hierarchy Process) در سال ۱۹۸۰ منتشر شد. این اثر مهمترین کتاب ساعتی به شمار میرود و در آن روش فرایند تحلیل سلسلهمراتبی بهصورت کامل معرفی شده است.
کتاب تصمیمگیری برای رهبران (Decision Making for Leaders) در سال ۱۹۸۲ منتشر شد. ساعتی در این کتاب کاربردهای عملی فرایند تحلیل سلسلهمراتبی را برای مدیران و تصمیمگیران تشریح کرد و نشان داد چگونه میتوان مسائل پیچیده را به ساختاری سلسلهمراتبی تبدیل نمود.
کتاب تصمیمگیری وابسته و بازخوردی (The Analytic Network Process) در سال ۱۹۹۶ منتشر شد. در این اثر، روش فرایند تحلیل شبکهای معرفی شد که توسعهای از فرایند تحلیل سلسلهمراتبی محسوب میشود و امکان مدلسازی وابستگیها و بازخوردها را فراهم میکند.
کتاب مبانی تصمیمگیری و نظریه اولویتها (Fundamentals of Decision Making and Priority Theory) در سال ۲۰۰۰ منتشر شد. این کتاب به مبانی نظری اندازهگیری ترجیحات و اولویتبندی در تصمیمگیری اختصاص دارد.
کتاب تصمیمگیری با وابستگی و بازخورد (Decision Making with Dependence and Feedback) نیز از دیگر آثار برجسته ساعتی است. در این کتاب کاربردهای گسترده فرایند تحلیل شبکهای بررسی شده است.
دستاوردهای علمی ساعتی
مهمترین دستاورد ساعتی ابداع «فرایند تحلیل سلسلهمراتبی» است. این روش به تصمیمگیران کمک میکند تا مسائل پیچیده را به سطوح مختلف هدف، معیارها، زیرمعیارها و گزینهها تجزیه کرده و بر اساس مقایسههای زوجی به اولویتبندی بپردازند.
ساعتی همچنین مفهوم «نرخ ناسازگاری» را معرفی کرد. این شاخص امکان ارزیابی منطقی بودن قضاوتهای تصمیمگیرندگان را فراهم میسازد و یکی از ویژگیهای متمایز روش او محسوب میشود.
از دیگر نوآوریهای او میتوان به توسعه فرایند تحلیل شبکهای، نظریه اولویتها، مقیاس بنیادی ۹ درجهای، تحلیل وابستگی و بازخورد در تصمیمگیری و کاربرد ریاضیات در قضاوتهای انسانی اشاره کرد. نظریههای ساعتی امروزه در مدیریت، مهندسی صنایع، سیاستگذاری عمومی، برنامهریزی شهری، حملونقل، انرژی و دهها حوزه دیگر بهطور گسترده استفاده میشوند.
سخن پایانی
توماس ساعتی را میتوان یکی از تاثیرگذارترین اندیشمندان حوزه تصمیمگیری در دوران معاصر دانست. روشهای او توانستند فاصله میان قضاوتهای ذهنی انسان و تحلیلهای کمی را کاهش دهند و ابزاری قدرتمند برای حل مسائل پیچیده فراهم آورند. امروزه فرایند تحلیل سلسلهمراتبی و فرایند تحلیل شبکهای از پرکاربردترین روشهای تصمیمگیری چندمعیاره در جهان به شمار میروند. پژوهشگران و جوامع آکادمیک به روشهای تحلیل شبکه و سلسلهمراتبی اقبال بسیاری دارند. به همین دلیل، در میان مشاهیر مدیریت و پژوهش عملیاتی، نام توماس ساعتی بیش از هر چیز با مفهوم «تصمیمگیری چندمعیاره» و «فرایند تحلیل سلسلهمراتبی» گره خورده است.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
