نگاشت شناختی

نگاشت شناختی (Cognitive map) برای بازنمایی ساختار ذهنی افراد درباره یک مسئله، پدیده یا نظام تصمیم‌گیری است که در آن مفاهیم و روابط میان آن‌ها بر اساس ادراک و تفسیر کنشگران ترسیم می‌شود. این روش برای سازماندهی اطلاعات پیچیده و مرتبط است که می‌تواند به بازیابی اطلاعات کمک زیادی نماید و ابزاری برای سازماندهی و ارائه دانش می‌باشد. در این مقاله، مبانی نظری نگاشت شناختی، شیوه استخراج مدل ذهنی خبرگان از طریق مصاحبه عمیق، و کاربرد آن در تحلیل تصمیم‌گیری و مسائل پیچیده سازمانی بررسی می‌شود.

تاریخچه و پیدایش نگاشت شناختی

نقشه‌های مفهومی نخستین بار در سال ۱۹۴۸ در مقاله اداوارد تولمن (Edward Tolman) با عنوان نقشه‌های شناخت در موش‌ها و انسان‌ها ارائه شد. هدف از این نقشه‌ها این بود که به عنوان مدلی در روانشناسی یادگیری بکار گرفته شوند. تولمن در این مقاله مفهوم نقشه‌های شناختی را برای نخستین بار معرفی کرد که کاربردهای گوناگونی در زمینه‌ها مختلف روانشناسی دارند.

از آن به بعد پژوهشگران مختلف، بازنمایی‌های متعددی از نقشه مفهومی توصیف کردند. در تمامی این موارد، نگاشت شناختی صرفا جهت داری است که در آن مجموعه‌ای از گره‌ها بوسیله کمان‌هایی به هم متصل شده‌اند. در بازنمایی‌های مختلف مفهوم و معنای گره‌ها و کمان‌ها متفاوت است.

یکی از این بازنمایی‌ها، گونه‌ای از نگاشت شناختی است که اکسلورد (Axelord ) به سال ۱۹۷۶ مطالعه و بررسی کرد. دیدگاه اسکلورد در این زمینه بسیار فراگیر است با این وجود نگاشت شناختی در مدیریت با چیزی که اکسلورد بیان کرد بسیار تفاوت دارد.

تعریف نگاشت شناختی

نگاشت شناختی مجموعه‌ای از روش‌ها جهت بررسی و ثبت مشاهدات افراد درباره محیط پیرامون است. این مشاهدات بطور گرافیکی در حالتی از یک نقشه ذهنی که مفاهیم کلی و رابطه بین آنها را نشان می‌دهد ثبت شده‌اند.

نگاشت شناختی ابزاری برای بازنمایی دانش به شیوه ترسیمی است. این رویکرد شامل ساخت نقشه‌هایی از فرایند شناخت می‌باشد.

عبارت نگاشت شناختی به سه شیوه گوناگون استفاده شده است:

• توصیف فرایند یادگیری، به‌خاطرسپاری و پرداز اطلاعات فضایی توسط افراد
• عبارت توصیفی برای فرایند اندیشیدن در مورد روابط فضایی
• یک اسم توصیفی برای یک رویکرد روش‌شناختی برای درک و شناخت

این روش شامل تعدادی گزاره است و هر گزاره از یک جفت هسته و یک پیوند تشکیل می‌شود که هسته‌ها را به هم مرتبط می‌سازند. همچنین برچسب‌های موجود روی یک پیوند اطلاعاتی درباره ماهیت روابط ارائه می‌دهد.

کاربردهای نگاشت شناختی

در سال‌های اخیر حجم و تنوع اطلاعات ذخیره شده در پایگاه داده به صورت فزاینده‌ای رشد داشته است بطوریکه با افزایش حجم، پیچیدگی و تنوع اطلاعات وظیفه بازیابی اطلاعات از این پایگاه داده مشکل شده و مشکلاتی چون کیفیت پایین کار، افزایش هزینه‌های کاربران، کاهش سرعت و انعطاف در عملکرد، افزایش اشتباه و کاهش رضایت کاربران را به دنبال داشته است.

کاربردهای نگاشت شناختی عبارتند از:

• سازماندهی و یپکارچگی دانش
• نمایش سلسله تفکرات و خطوط استدلال
• یادگیری تعاملی
• بهبود شناخت
• ایجاد دانش جدید
• کمک به یادگیری بصری
• نمایش الگوهای متفاوت یادگیری و …

نگاشت شناختی روشی یک روش تحقیق کیفی است که در حوزه تحقیق در عملیات نرم و روش شناسی سیستم‌های نرم  قرار می‌گیرد.  این رویکرد در پژوهش‌های مدیریت و علوم اجتماعی اهمیت دارد، زیرا بسیاری از مسائل سازمانی بر پایه برداشت‌ها، باورها و الگوهای ذهنی شکل می‌گیرند و بدون فهم این ساختارهای ذهنی قابل تحلیل نیستند. این نگاشت شامل مفاهیمی است که معمولاً به صورت سلسله‌مراتبی، نقطه‌ای و یا خوشه‌ای نشان داده می‌شوند.

فرایند نگاشت شناختی

گام نخست: آماده سازی

برای آغاز فرایند نگاشت شناختی دو کار باید انجام شود. ابتدا پژوهشگر باید تصمیم بگیرد که چه کسانی در این فرایند مشارکت کنند. دوم پژوهشگر باید با مشارکت‌کنندگان در مورد تمرکز در زمینه مفهوم‌سازی، تصمیم‌گیری کند. برای انتخاب مشارکت‌کنندگان معمولاً از خبرگان نظری و خبرگان تجربی استفاده می‌شود. برای مطالعه بیشتر مقاله نمونه‌گیری در پژوهش‌های کیفی را مطالعه کنید.

گام دو: ایجاد عبارات

وقتی مشارکت‌کنندگان و عبارتی که قرار شد بر آن تمرکز کنند، تعریف شدند، فرایند نگاشت شناختی با ایجاد مجموعه‌ای از عبارات که باید کار قلمرو مفهومی برای موضوع مورد مطالعه را در برگیرد، آغاز می‌شود. بطور معمول، برای ایجاد عبارات از طوفان مغزی استفاده می‌شود.

گام سه: ساختاربندی عبارات

وقتی مجموعه‌ای از عبارات که قلمرو مفهومی برای یک موضوع خاص را توصیف می‌کند آماده شد، به ارائه اطلاعات درباره اینکه چگونه عبارات به هم متصل هستند، نیاز داریم. بعلاوه اغلب می‌خواهیم هریک از عبارات را در ابعادی که توسط رتبه‌بندی عبارت تمرکز تعریف می‌شود، اولویت بندی کنیم. این دو مرحله ساختاربندی قلمرو مفهومی را تشکیل می‌دهد.

گام چهار: ارائه مجدد عبارات

در این گام برای ارائه قلمرو مفهومی سه مرحله وجود دارد. در مرحله نخست، تجزیه‌وتحلیلی انجام می‌شود که هر عبارت را به عنوان یک نقطه جداگانه در یک نگاشت قرار می‌دهند (یعنی نگاشت نقطه‌ای). عباراتی که در این نگاشت به هم نزدیک‌تر هستند بیشتر اوقات باهم مرتب می‌شوند. در مرحله دوم عبارات در قالب خوشه‌هایی دسته بندی می‌شوند (نگاشت خوشه‌ای) که از گروه‌بندی مفهومی مجموعه اولیه عبارات، نظم بیشتری ارائه می‌کند. در مرحله پایانی می‌توان نگاشت‌هایی را تشکیل داد که رتبه‌بندی میانگین را بوسیله نقطه یا بوسیله خوشه ارائه می‌دهد.

سخن پایانی

نگاشت شناختی ابزاری برای فهم «چگونه اندیشیدن» افراد درباره یک مسئله است، نه صرفاً «چه چیزی بودن» آن مسئله. این روش با آشکارسازی مفروضه‌ها، پیوندهای ذهنی و الگوهای استدلال، به پژوهشگر کمک می‌کند تا ریشه‌های اختلاف دیدگاه یا تعارض‌های سازمانی را شناسایی کند. مزیت اصلی آن در تحلیل مسائل چندبرداشتی و پیچیده است که در آن‌ها واقعیت واحدی وجود ندارد، بلکه برداشت‌های متنوعی مطرح است. در پژوهش‌های مدیریتی، بهره‌گیری از نگاشت شناختی می‌تواند زمینه‌ای برای گفت‌وگوی سازنده، یادگیری جمعی و طراحی مداخله‌های واقع‌بینانه‌تر فراهم آورد.

منبع: آذر، عادل؛ خسروانی، فرزانه؛ جلالی، رضا. کتاب تحقیق در عملیات نرم. تهران: سازمان مدیریت صنعتی.