پرسشنامه پژوهش (Questionnaire) عبارت است از مجموعهای از پرسشهای هدفمند که با بهرهگیری از مقیاسهای گوناگون نظر، دیدگاه و بینش یک فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار میدهد. پرسشنامه متداول ترین ابزار گردآوری اطلاعات در نگارش مقاله علمی، پایاننامه مدیریت و رساله دکتری است. نظر به اهمیت موضوع، در این مطلب، مفهوم پرسشنامه پژوهش، انواع آن، اصول طراحی علمی و ملاحظات کاربردی در پژوهشهای مدیریتی بررسی میشود.
تعریف پرسشنامه و کاربرد آن
پرسشنامه پژوهش ابزاری نظاممند برای گردآوری دادههاست که با استفاده از مجموعهای از پرسشها یا گویهها، دیدگاهها، نگرشها و ویژگیهای پاسخدهندگان را ثبت میکند.
این ابزار در روش پژوهش مدیریت جایگاهی محوری دارد و امکان سنجش متغیرهای پنهان، تحلیل آماری دادهها و تعمیم نتایج را فراهم میسازد.
یک پرسشنامه ابزار پژوهشی است که شامل تعدادی از سوالات با هدف گردآوری اطلاعات از پاسخدهندگان میباشد. پرسشنامه به سال ۱۸۳۸ در جامعه آماری لندن ابداع شد. در حال حاضر از این ابزار به عنوان اصلیترین روش گردآوری دادهها در تحقیقات کمی استفاده میشود. بطور کلی پرسشنامه پژوهش به صورت پژوهشگر ساخته یا استاندارد میباشد. همچنین میتواند شامل سوالات باز یا بسته باشد.
بطور کلی پرسشنامه طیف لیکرت عمدهترین و متداول ترین نوع از این ابزار میباشد. پرسشنامههای استاندارد رشته مدیریت برای تمامی گرایشهای مختلف این رشته برای دانلود آماده و تنظیم شده است. انواع پرسشنامههای استاندارد مدیریت ویژه پایاننامه گرایشهای مختلف مدیریت از منابع معتبر استخراج، دستهبندی و تهیه و تنظیم شده است. دانشجویان برای تهیه پرسشنامه پایاننامه مدیریت برای دورههای کارشناسی ارشد و دوره دکتری مدیریت میتوانند از این پرسشنامهها استفاده کنند.
پرسشنامه استاندارد و پرسشنامه پژوهشگر ساخته
دو نوع پرسشنامه برای انجام یک پایاننامه مدیریت استفاده میشود:
- پرسشنامه استاندارد
- پرسشنامه پژوهشگرساخته
پرسشنامه پژوهشگرساخته: پژوهشگر وقتی از پرسشنامه پژوهشگرساخته برای کار پایاننامه خود استفاده میکند که پرسشنامه استاندارد موجود نباشد. در اینصورت پژوهشگر با مصاحبههای تخصصی و مرور ادبیات تحقق خود ابتدا مولفهای پرسشنامه را استخرج میکند و سپس این مولفها را غربال کرده در نهایت برای هر مولفه تعدادی گویه یا سوال پرسشنامه تهیه میکند. برای تهیه پرسشنامه محققساخته موضوع پرسشنامه پایاننامه مدیریت را مطالعه کنید.
پرسشنامه استاندارد: پرسشنامه استاندارد مدیریت به پرسشنامهای گفته میشود که توسط اساتید سرشناس حوزه مورد مطالعه تهیه و تدوین شده است. پرسشنامه استاندارد دارای روایی و پایایی باشد. برای سنجش روایی معمولاً از روش روایی محتوایی (ارزیابی دیدگاه خبرگان) یا روایی سازه (تحلیل عاملی تاییدی) استفاده میشود. پایایی پرسشنامه نیز معمولاً با برآورد آلفای کرونباخ به دست میآید.
تفاوت ساختاری بین پرسشنامه استاندارد و پژوهشگر ساخته وجود ندارد اما بطور کلی:
پرسشنامه استاندارد به پرسشنامهای گفته میشود که پیشتر در یک مطالعه معتبر، روایی و پایایی آن اثبات شده باشد. پرسشنامه پژوهشگر ساخته پرسشنامهای است که توسط خود پژوهشگر برای یک هدف تخصصی ویژه، طراحی شده است.
برای تهیه یک پرسشنامه تحلیل آماری با طیف لیکرت دو راه کار وجود دارد. نخست میتوانید از یک پرسشنامه استاندارد که قبلا روائی و پایایی آن اندازهگیری شده است استفاده کنید. اما اگر پرسشنامه استاندارد در زمینه مورد بررسی شما وجود ندارد راه کار بعدی استفاده از پرسشنامه محققساخته است.
اجزای پرسشنامه پژوهش
پرسشنامه پژوهش شامل سه قسمت است:
- معرفی پرسشنامه
- سوالات عمومی
- سوالات تخصصی
در بخش معرفی پرسشنامه یک توضیح چند خطی در مورد هدف پرسشنامه و حفظ محرمانگی اطلاعات ارائه میشود.
پاسخدهنده محترم؛ با سلام و احترام
پرسشنامه زیر در راستای پژوهشی جهت بررسی ….. تهیه شده است. لذا با تخصیص زمان ارزشمندتان به طور دقیق آنرا تکمیل و به پژوهشگر عودت دهید. شایان ذکر است این اطلاعات کاملاً محرمانه تلقی شده و صرفاً جهت دستیابی به اهداف پژوهش به صورت کلی مورد استفاده قرار خواهد گرفت. پیشاپیش از همکاری صمیمانه شما سپاسگزاری میشود.
سوالات عمومی مشخصات فردی پاسخ دهندگان را در بر میگیرد. این سوالات عبارتند از: جنسیت، سن، مرتبه سازمانی، وضعیت استخدامی و میزان تحصیلات.
نمره دهی به سوالات در طیف لیکرت
سوالات تخصصی بخش اصلی پرسشنامه است که براساس مولفههای تشکیل دهنده موضوع شکل گرفته است. جهت امتیاز دهی و ارزش گزاری کمی پاسخهای سوالات تخصصی از طیف لیکرت استفاده میشود. یک نمونه طیف لیکرت ۵ درجه برای نمرهدهی به سوالات تخصصی در جدول بالا ارائه شدهاست.
طراحی سوالات تخصصی پرسشنامه
اگر میخواهید یک پرسشنامه پژوهشگر ساخته بسازید ابتدا باید ابعاد مختلف سازه مورد نظر را شناسایی کنید. برای مثال یک عامل اصلی مانند عملکرد سازمانی میتواند شامل عملکرد مالی و عملکرد غیرمالی باشد. در گام بعد باید برای هر عامل اصلی تعدادی گویه براساس ادبیات پژوهش یا مصاحبه با خبرگان تهیه کنید.
پس از آنکه گویههای سنجش هر عامل را شناسایی کردید آنها را به صورت سوالی مطرح کنید بطوریکه پاسخگو بتواند با استفاده از طیف لیکرت به آنها پاسخ بدهد. اگر برای یک مدل مفهومی که شامل چندین عامل است پرسشنامه تهیه میکنید سعی کنید برای هر یک از عوامل اصلی به هیچ عنوان از عوامل فرعی استفاده نکنید.
برای مثال اگر وفاداری مشتریان تنها عامل مورد بررسی در تحقیق شماست باید از یک پرسشنامه چندعاملی برای سنجش وفاداری استفاده کنید. اما اگر وفاداری یکی از عوامل موجود در مدل است و عوامل دیگری نیز در مدل هستند تنها از چند سوال ساده برای سنجش وفاداری استفاده کنید تا پاسخدهنده خسته نشود و به لحاظ آماری نیز کار تسهیل شود.
گویهها و سوالات پرسشنامه
در طراحی یک پرسشنامه و همینطور یک مدل مفهومی باید با اصطلاحات زیر آشنا باشید:
این عبارات مترادف هستند: سازه (construct)، عامل (Factor)، متغیر پنهان (latent variable)
این عبارات نیز مترادف هستند: گویهها (items)، سوالات، (observable variable)
فرض کنید شما میخواهید در زمینه سنجش رضایت از سایت پارسمدیر تحقیق کنید. در این مطالعه رضایت، سازه اصلی مورد بررسی است. برای مطالعه یک سازه آن را به ابعاد اصلی آن تجزیه میکنند. برای مثال رضایت از ویژگیهای فنی و رضایت از کیفیت مطالب را میتوان دو بعد اصلی ارزیابی رضایت از سایت پارس مدیر دانست. دقت کنید هر بعد یا نیز یک سازه جدید محسوب میشود.
ابعاد که از آنها تحت عنوان متغیر پنهان نیز یاد میشود متغیرهائی هستند که به صورت مستقیم قابل مشاهده نیستند. برای مثال متغیر رضایت فنی را در نظر بگیرید. رضایت فنی فرد را نمیتوان به صورت مستقیم مشاهده کرد و سنجید. به همین منظور برای سنجش متغیرهای پنهان از سنجهها یا استفاده میکنند. این گویهها متغیرهای قابل مشاهده هستند.
برای مثال رضایت از سرعت سایت، قالب سایت، موتور جستجو و مواردی از این دست متغیرهای قابل مشاهده برای متغیر پنهان رضایت فنی هستند. هر یک از گویهها که بصورت سوالی مطرح شوند یک پرسش را میسازند. مجموعه این پرسشها یک پرسشنامه را میسازد. منظور از تعریف عملیاتی یک متغیر نیز همین تعریف متغیر براساس گویهها یا مقادیر اندازه پذیر است. سازهها یا متغیرهای پنهان و متغیرهای مشاهده شده دو مفهوم اساسی در تحلیلهای آماری بویژه بحث تحلیل عاملی و مدلیابی معدلات ساختاری هستند.
برای مطالعه بیشتر آموزش تعریف مفهومی و عملیاتی را مطالعه کنید.
استانداردسازی پرسشنامه
پرسشنامه استاندارد ابزاری سنجشپذیر و آزموده است که برای اندازهگیری یک سازه مشخص طراحی شده و از نظر روایی و پایایی مورد ارزیابی علمی قرار گرفته است. چنین پرسشنامهای میتواند ویژگی یا نگرش مورد نظر پژوهشگر را بهصورت دقیق، پایدار و قابل تکرار اندازهگیری کند و نتایج آن قابلیت تحلیل آماری و تعمیمپذیری داشته باشد.
هر پرسشنامه و بهطور کلی هر ابزار اندازهگیری، برای استفاده علمی باید از روایی و پایایی برخوردار باشد.
روایی پرسشنامه به این معناست که ابزار اندازهگیری تا چه اندازه قادر است خصیصه یا سازه مورد نظر پژوهش را بهدرستی بسنجد. در پایاننامهها و پژوهشهای مدیریت، معمولا روایی پرسشنامه با استفاده از روایی صوری و روایی محتوایی بررسی میشود.
پایایی پرسشنامه یکی از ویژگیهای فنی ابزار اندازهگیری است و نشان میدهد پرسشنامه در شرایط مشابه تا چه حد نتایج یکسان و قابل اعتماد تولید میکند. به بیان دیگر، پایایی بیانگر ثبات و دقت اندازهگیری است. یکی از رایجترین روشهای سنجش پایایی پرسشنامه، محاسبه ضریب آلفای کرونباخ است که میزان هماهنگی درونی گویهها را نشان میدهد.
سخن پایانی
پرسشنامه پژوهش یکی از مهمترین ابزارهای گردآوری داده در مطالعات علمی است که کیفیت نتایج پژوهش تا حد زیادی به دقت طراحی و استانداردسازی آن وابسته است. یک پرسشنامه علمی و معتبر باید بر پایه تعریف روشن سازهها، تدوین دقیق گویهها و بررسی روایی و پایایی شکل گیرد تا بتواند واقعیت مورد مطالعه را بهدرستی بازنمایی کند. استفاده آگاهانه از پرسشنامه پژوهش نهتنها دقت تحلیلها را افزایش میدهد، بلکه زمینه تصمیمگیریهای مبتنی بر شواهد و تعمیمپذیری یافتهها را در پژوهشهای مدیریتی و اجتماعی فراهم میسازد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
سوالات متداول
برتری مطلقی وجود ندارد و انتخاب میان این دو به هدف پژوهش بستگی دارد. پرسشنامه استاندارد به دلیل آزمونشدن در مطالعات پیشین، از روایی و پایایی شناختهشده برخوردار است و ریسک خطای سنجش کمتری دارد. در مقابل، پرسشنامه محققساخته برای موضوعهای نو یا بافتهای خاص مناسبتر است، به شرط آنکه بهصورت علمی طراحی و استانداردسازی شود.
خیر، طیف لیکرت تنها یکی از شیوههای پاسخدهی در پرسشنامه است. پرسشنامه میتواند شامل پرسشهای دوگزینهای، چندگزینهای، رتبهای، عددی یا پرسشهای باز باشد. انتخاب نوع طیف به ماهیت سازه و روش پژوهش بستگی دارد.
بله، در پژوهشهای کیفی نیز میتوان از پرسشنامه استفاده کرد، اما ساختار آن متفاوت است. در این پژوهشها پرسشنامه معمولا شامل پرسشهای باز و تفسیری است و هدف آن کشف معنا، تجربه و دیدگاه پاسخدهندگان است، نه اندازهگیری عددی متغیرها.
علاوه بر روایی و پایایی، عواملی مانند وضوح گویهها، بار پاسخدهی، سوگیری پاسخدهندگان و کفایت پوشش ابعاد سازه باید بررسی شوند. همچنین مناسب بودن حجم نمونه و قابلیت تحلیل آماری دادهها نیز در کیفیت نهایی ابزار پژوهش نقش مهمی دارند.
پرسشنامه یک ابزار کلی برای گردآوری دادههاست و میتواند شامل پرسشهای متنوع باشد. در مقابل، مقیاس ابزاری تخصصی برای سنجش یک سازه مشخص مانند نگرش یا رضایت است. هر مقیاس میتواند بخشی از یک پرسشنامه باشد، اما هر پرسشنامه الزاماً شامل مقیاس نیست.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
