مبادله رهبر-پیرو (LMX) یکی از سبکهای رهبری سازمانی است که بر ارتباطات دوسویه رهبران با کارکنان تاکید دارد و متضمن مفهوم مدیریت مشارکتی میباشد. این مفهوم ناظر بر رابطه مدیر با هر یک از زیردستان خود بر اساس مبادلات و تعاملات دوسویه و متقابل است. در مقاله حاضر کوشش میشود تا مفهوم مبادله رهبر-پیرو در فضای سازمان و مدیریت، مفهومسازی و بازتعریف شود.
مبانی نظری مبادله رهبر-پیرو
نظریه مبادله رهبر-پیرو (LMX) برای نخستین بار در اواسط دهه ۱۹۷۰ میلادی توسط دانسرو، گرین و هاگا (۱۹۷۵) تحت عنوان اولیه «پیوند دوتایی عمودی» (VDL) مطرح شد. این رویکرد برخلاف دیدگاههای سنتی رهبری که فرض میکردند رهبران با تمامی زیردستان خود به شیوهای یکسان (سبک رهبری متوسط یا ALS) برخورد میکنند، بر ماهیت متمایز و منحصربهفرد روابط دوطرفه تأکید داشت.
به باور بنیانگذارانی چون گرین و کشمن (۱۹۷۵)، رهبران به دلیل محدودیت در منابع و زمان، روابط متفاوتی را با پیروان خود شکل میدهند؛ این فرایند «نقشسازی» منجر به تقسیم پیروان به دو دسته «درونگروه» و «برونگروه» میشود. اعضای درونگروه از حمایت، اعتماد و منابع بیشتری برخوردارند، در حالی که روابط اعضای برونگروه با رهبر صرفاً در چارچوب الزامات قراردادهای رسمی کاری باقی میماند.
سیر تحول این نظریه در طول دهههای بعد از یک توصیف ساده از تفاوتهای رفتاری، به سمت مدلی برای اثربخشی سازمانی حرکت کرد. گرین و اول-بین (۱۹۹۵) در بازنگری ۲۵ ساله این نظریه، تکامل آن را در چهار مرحله (از کشف پیوندهای دوتایی تا توسعه شبکههای سیستمی) ترسیم کردند.
در این مسیر، تمرکز اصلی از شناسایی تفاوتهای فردی به سمت فرایند «رهبریسازی» تغییر یافت؛ فرایندی که در آن رهبران و پیروان تلاش میکنند تا مبادلات اجتماعی با کیفیتی را بر پایه احترام و تعهد متقابل ایجاد کنند. امروزه، این نظریه به عنوان یکی از پارادایمهای محوری در مدیریت شناخته میشود که نشان میدهد چگونه کیفیت مبادله (LMX) میتواند مستقیماً بر متغیرهای حیاتی همچون رضایت شغلی، عملکرد و تعهد سازمانی تأثیر بگذارد.
تعریف نظریه مبادله رهبر-پیرو
مبادله رهبر-پیرو (Leader-Member Exchange) یا رهبر-عضو که برخی اوقات پیوند زوجی عمودی (VDL) نامیده میشود، یک سازه رهبری است که مبانی نظری آن ریشه در نظریههای نقش و مبادله اجتماعی دارد. بر اساس نظریه نقش، انتظارات نقشی یک سرپرست و میزانی که زیردست این انتظارات را برآورده میسازد، فضای ارتباطی فرایند مبادله را شکل میدهد.
بر اساس همین نظریه، گراین و همکاران یک مدل سه مرحلهای برای رویکرد رهبر-عضو را معرفی کردند که شامل نقش پذیری، نقشسازی و روزمره کردن نقش است. در مقابل، نظریه مبادله اجتماعی بر مبادله میان آنها توجه دارد و بیان کننده آن است که چطور قدرت و نفوذ در میان مدیران و زیردستان مشروط به قابلیت دسترسی به منابع مبادلهای جایگزینی است که رهبران و پیروان میتوانند از آنها منابع ارزشمندی کسب کنند.
بر اساس این نظریه، لیدن و همکاران (۱۹۹۳) ایجاد مبادله رهبر-عضو را به صورت مجموعهای از مراحل توصیف کردند که با تعامل اولیه میان اعضای یک زوج شروع میشود. این تعامل مقدماتی به وسیله توالی مبادلاتی که در آن، افراد یکدیگر را محک زده و احتمال تحقق اجزای ارتباط (اعتماد، احتارم و التزام برای بالا بردن کیفیت مبادلات) را برآورده میکنند، دنبال میشود.
اصول مبادله رهبر-پیرو
نظریه مبادله رهبر-پیرو بیان میکند که یک رهبر الگوی رابطهای یا مبادلهای یگانه و منحصر بفردی را با هر یک از زیردستان ایجاد میکند. فرض اصلی این تئوری این است که رهبران رابطه همگانی یگانهای را با هر زیردست شکل نمی دهند. بلکه در عوض، همان طور که دو گروه در فرایند ایجاد نقشِ متقابل مشارکت میکنند، رهبران روابط جداگانهای با هر زیردست ایجاد میکند.
هر جفت از رهبر- عضو با سطوح بالای اعتماد، دوست داشتن و احترام، رابطه مبادلهای قوی را ایجاد میکنند و فراتر از نیازمندیهای قرارداد کاری یا شغلی به یکدیگر کمک میکنند. به عبارت دیگر، کیفیت پایین و ضعیف رابطه فقط منجر به انجام نیازمندیهای رسمی قرارداد کاری میشود.
در گذشته، نظریههای رهبری براساس ویژگیهای جهانشمول و مشترک (رویکرد صفات مشخصه)، توجه به وظیفه و رابطه (رویکرد سبکی)، بلوغ زیردستان و مقتضیات محیط (رویکردهای وضعیتی، اقتضایی)، نیازهای و انتظارات زیردستان (مسیر- هدف و تحول آفرین) به توصیه نحوه هدایت و ارشاد کارکنان برای اجرای وظایف کاری شان میپرداختند.
این رویکردها بر این اصل استوارند که مدیر بر اساس هریک از ملاحظات فوق الذکر، با تمامی زیردستان خود یکسان برخورد. اما رویکرد مبادله رهبر- پیرو یا LMX ماهیت اقتضایی دارد. این رویکرد رابطه رهبر با هر یک از زیردستان خود را منحصر به فرد تلقی میکند. بعلاوه روابط را بر مبادلات و تعاملات میان یک رهبر و یک زیردست که زوج نامیده میشوند، استوار میسازد. در رویکرد مزبور، مدیران با هر یک از کارکنان خود بر اساس سطح متفاوتی از مبادلات اجتماعی رفتار میکنند. یعنی آنان با همه زیردستان خود یکسان رفتار نمیکنند.
فصل دو و ادبیات پژوهش رهبری سازمانی
فصل دو شامل مبانی نظری و ادبیات پژوهش رهبری سازمانی به صورت فایل ورد همراه با فهرست منابع فارسی و لاتین
سازه مبادله رهبر-پیرو برگردان است که به صورت اختصاری نامیده میشود. این رویکردی در رهبری سازمان و هدایت است که بر ارتباطات دوسویه با کارکنان تمرکز دارد. رهبری فرایندی است که در آن، یک فرد بر گروهی از افراد تاثیر میگذارد تا به هدف مشترک برسند. گراین و همکاران رهیافتهای رهبری را به هفت دسته مختلف طبقه بندی کردند که عبارتند از: صفات مشخصه، سبکی، وضعیتی، اقتضایی، مسیر هدف، تحولی و مبادله رهبر-عضو.
نظریه انتظار بر این اساس است که فرد زمانی به اجرای یک رفتار خاص ترغیب میشود که اولاً احتمال دریافت پاداش هست و ثانیاً آن پاداش برای وی با ارزش و مفید باشد. در آخر، بر اساس نظریه مبادله اجتماعی، افراد به دنبال تعادل و موازنه در مراودههای اجتماعی خود با دیگران هستند. برای سنجش این سازه میتوان از پرسشنامه مبادله رهبر-عضو استفاده کرد.
سخن پایانی
در مجموع میتوان بیان کرد که مبادله رهبر-پیرو یا رهبر-عضو نشان دهنده رابطه مدیر با هر یک از زیردستان خود بر اساس مبادلات و تعاملات دوسویه و متقابل است؛ یعنی رفتار هر مدیر با زیردست خود متفاوت بوده و بر اساس اقدامات و کوششهای نقشی و فرا نقشی زیردستان میتواند کم کیفیت یا باکیفیت باشد. این رویکرد، مضامینی از نظریههای: نقش، انتظار و مبادله اجتماعی را به همراه دارد. در نظریه نقش، انتظارات کاری مدیر از کارمند و میزانی که وی این انتظارات را برآورده میسازد، فضای ارتباطی فرایند مبادله را شکل میدهد.
References
Dansereau, F., Graen, G., & Haga, W. J. (1975). A vertical dyad linkage approach to leadership within formal organizations. Organizational Behavior and Human Performance, 13(1), 46–۷۸. https://doi.org/10.1016/0030-5073(75)90005-7
Graen, G. B., & Uhl-Bien, M. (1995). Relationship-based approach to leadership: Development of leader–member exchange (LMX) theory of leadership over 25 years. The Leadership Quarterly, 6(2), 219–۲۴۷. https://doi.org/10.1016/1048-9843(95)90036-5
Graen, G. B., & Cashman, J. (1975). A role-making model of leadership in formal organizations: A developmental approach. In J. G. Hunt & L. L. Larson (Eds.), Leadership frontiers (pp. 143–۱۶۵). Kent State University Press.
Graen, G. B., Novak, M. A., & Sommerkamp, P. (1982). The effects of leader–member exchange and job design on productivity and satisfaction: Testing a dual attachment model. Organizational Behavior and Human Performance, 30(1), 109–۱۳۱. https://doi.org/10.1016/0030-5073(82)90236-7
Liden, R. C., & Graen, G. (1980). Generalizability of the vertical dyad linkage model of leadership. Academy of Management Journal, 23(3), 451–۴۶۵. https://doi.org/10.2307/255511
Scandura, T. A., & Graen, G. B. (1984). Moderating effects of initial leader–member exchange status on the effects of a leadership intervention. Journal of Applied Psychology, 69(3), 428–۴۳۶. https://doi.org/10.1037/0021-9010.69.3.428
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
