مدیریت شهری (Urban Management) فرآیند برنامهریزی، سازماندهی، هدایت و کنترل منابع، خدمات و فعالیتهای شهری با هدف ارتقای کیفیت زندگی شهروندان و تحقق توسعه پایدار شهری است. این مفهوم تمامی ابعاد کالبدی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و زیستمحیطی شهر را دربر میگیرد و بر هماهنگی میان نهادهای مختلف برای اداره مؤثر شهر تأکید دارد. نظر به اهمیت موضوع در این نوشتار، «مدیریت شهری» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف مدیریت شهری
مدیریت شهری شامل سیاستها، برنامه و فعالیتهایی است که تضمین میکند جمعیت درحال رشد شهر از زیرساختها، مسکن و اشتغال برخوردار خواهد بود. شالوده مدیریت شهری عبارت است از برعهده گرفتن نقشی فعال در توسعه، مدیریت و هماهنگ سازی منابع برای دستیابی به اهداف توسعه شهری.
مدیریت شهری به تمامی نهادها، سازمانها و افرادی گفته می شود که به صورت رسمی یا غیررسمی در فرآینـد اداره شهر اثرگذار هستند. پس این شیوه ادراه تنها شامل شهرداری و شورای شهر نیست. بلکه هـر نهادی کـه بـه شکلی در فرایند مدیریتی شهر اثری دارد در این حیطه قرار دارد.
مدیریت شهری به معنای بکارگیری کارا و اثربخش منابع مادی و انسانی یک شهر جهت دستیابی به هدفهای اداره شهر و پاسخ به نیازهای شهروندان است.
ولبا و جانسن، امور اداری شهر
به طور کلی، مدیریت شهری در استراتژی یک شهر، انسجام و همخوانی ایجاد میکند و انتظارات ذینفعان مختلف را به گونهای که برنامهها عملی و متناسب با واقعیت روزمره شهر باشد، متحد میکند. رشته مدیریت شهری نیز به عنوان یک شاخه دانشگاهی یکی از شاخههای مهم مدیریت سازمان است.
مدیریت شهری در ایران
شهرنشینی در ایران قدمتی به بلندای تاریخ این کهن مرز و بوم دارد. در ابتدای هزاره سوم، در ایران حدود ۱۲۰۰ شهر وجود دارد که ۴۰ شهر آن بالای ۲۰۰ هزار نفر جمعیت دارند و مابقی جمعیتی کمتر از این مقدار دارند. بیش از هفتاد درصد جمعیت کشور در شهرها زندگی میکنند. فارغ از تعاریف جامعه شناختی و شهرسازی، شهرها بستری برای زندگی جمعی و رفع نیازهای اجتماعی هستند.
در قانون اساسی جمهوری اسلامی چندین اصل به شوراها اختصاص دارد. بطوریکه فصل هفتم این قانون که برتریت آن بر سایر قوانین از منظر حقوقی مبرهن میباشد ، به امر شوراها میپردازد. این قانون به نوعی دموکراسی و اراده مردم را در اراده امور جامعه پذیرفته است که حدود ۷ اصل آن به این امر پرداخته است. مطابق اصل یکصدم قانون اساسی این چنین مقرر میدارد :
برای پیشبرد سریع برنامههای اجتماعی، اقتصادی، عمرانی، بهداشتی، فرهنگی، آموزشی و سایر امور رفاهی از طریق همکاری مردم با توجه به مقتضیات محلی، اداره امور هر روستا، بخش، شهر، شهرستان یا استان با نظارت شورایی به نام شورای ده، بخش، شهر، شهرستان یا استان صورت میگیرد که اعضاءی آن را مردم همان محل انتخاب میکنند. شرایط انتخاب کنندگان و انتخاب شوندگان و حدود وظایف و اختیارات و نحوه انتخاب و نظارت شوراهای مذکور و سلسله مراتب آنها را که باید با رعایت اصول وحدت ملی و تمامیت ارضی و نظام جمهوری اسلامی و تابعیت حکومت مرکزی باشد قانون معین میکند.
اصل صد قانون اساسی
اداره شهرها در ایران برعهده نهاد شهرداری و مدیران شهرداری است و از سوی دیگر شوراهای شهر نیز چندسالی است که تشکیل شدهاند. شوراهای شهر میکوشند با نظارت بر عملکرد شهرداری به نیازهای مردم پاسخ بهتری بدهند. از آنجا که پست شهرداری به صورت انتسابی است کوشش شده تا شورای شهر با رویکری انتخابی و از متن و بطن جامعه سربرآورد. اینکه چقدر این نهادها مردمی هستند و ایینه خواست مردم شهر میباشند داستان دیگری است.
آسیبشناسی مدیریت شهری
کم توجهی به مدیریت شهری موجب شده، شاخصها و استانداردهای شهری در همه شهرها در یک سطح منطقی قرار نگیرند. در نتیجه فاصله توسعهیافتگی بین شهرهای کشور معنادار است. به همین دلیل رشد مهاجرت از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگتر افزایش یافته است. اکنون در شهرهای بزرگتر با انباشت و انفجار جمعیت و معضل جدی حاشیه نشینی مواجهیم. رفع این مشکل نیازمند آسیبشناسی مدیریت شهری است.
بنابراین با یک بررسی ابتدائی مشخص میشود که تغییر و تحولات رویکردی و مدیریتی در شهرها و حتی روستاها برای مردم و شهروندان بسیار ملموس تر و محسوس تر از بسیاری تغییرات مدیریت دولتی است. کیفیت تحقق مدیریت محلی به عنوان مناسب ترین ساختار سیاسی- اجتماعی مدیریت شهری محسوب می شود. در این ارتباط در دوره جدید دیدگاه ها و نظریه های مختلفی مطرح می گردد که علاوه بر آن کاستی هایی نیز در این ارتباط قابل شناسایی است.
اهمیت مدیریت شهری
رشد سریع شهرنشینی و افزایش جمعیت شهری، مدیریت اثربخش شهرها را به یکی از مهمترین الزامات توسعه تبدیل کرده است. بدون وجود نظام مدیریتی کارآمد، شهرها با مشکلات متعددی در حوزه خدمات، زیرساختها و کیفیت زندگی مواجه خواهند شد.
- ارتقای کیفیت زندگی شهروندان
- بهبود ارائه خدمات عمومی و شهری
- مدیریت بهینه منابع و زیرساختهای شهری
- کاهش ناهنجاریها و مشکلات اجتماعی
- حمایت از توسعه پایدار شهری
- افزایش تابآوری در برابر بحرانها و مخاطرات
- ارتقای مشارکت شهروندان در امور شهری
علاوه بر این، مدیریت شهری کارآمد میتواند زمینه رشد اقتصادی، جذب سرمایهگذاری و افزایش رقابتپذیری شهرها را فراهم کند. ازاینرو، این حوزه به یکی از ارکان اصلی توسعه محلی و منطقهای تبدیل شده است.
ضرورت سیستم مدیریت شهرها
بیشینهسازی پتانسیل مناطق شهری مستلزم نهادینه سازی مکانیزمهای هماهنگی، برنامه ریزی و پاسخگویی در میان ذینفعان مختلف است. با این حال، بسیاری از دولتهای شهری با محدودیتهای شدیدی در ظرفیت روبرو هستند، فاقد چشم انداز برای رفع رشد شهری هستند و به اطلاعات / دادههای بهتری در مورد فقر، محیط زیست و خدمات نیاز دارند.
از موارد ضرورت مدیریت شهری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
مقیاس و تراکم بالای جمعیت شهرها باعث میشود که تعاملات اقتصادی و اجتماعی به طور مکرر و م occur ثر رخ دهد. مدیریت شهری، این پتانسیل را برای شهرها ایجاد میکند که بهینهتر باشند و هم چنین کیفیت زندگی بالاتری را برای شهروندان ایجاد میکند.
به منظور ایجاد پتانسیل، باید به موضوعات اصلی پیرامون زمین، حمل و نقل، دارایی عمومی و مقررات پرداخته شود. بهبود کارایی شهر، مستلزم سرمایهگذاری در ساختارهای مسکونی، تجاری و صنعتی است که با ترکیبی از بازارهای موثر، قانونگذاریهای مناسب، خدمات عمومی خوب، بودجه عمومی کافی و سیستمهای سیاسی شفاف و پاسخگو در سطح شهر پشتیبانی میشود.
استفاده از شهرنشینی نیازمند سیاست هوشمند و کار بسیار است.(به عنوان مثال مدیریت موثر شهری)، و پیامدهای عدم موفقیت طولانی مدت است و به همین دلیل مدیریت شهری از اهمیت بسزایی برخوردار است.
مدیریت شهر هوشمند
مدیریت عبارت از بهره وری سازنده از پروژهها و خدمات پیشرفته از طریق (ICT) برای ارائه کاربردها و استراتژیهای مختلف برای عملکرد بهتر شهر است. در هر شهر هوشمند، یک پروژه جدید مانند آجری است که به توسعه خدمات و دستیابی از طریق سیستم مدیریت شهر هوشمند کمک میکند.
مدیریت شهر هوشمند رویکردی نوین در اداره شهرها مبتنی بر فناوری اطلاعات و ارتباطات است. در این رویکرد با بهرهگیری از فناوریهای دیجیتال، دادههای لحظهای و سامانههای هوشمند، کیفیت زندگی شهروندان را ارتقا میدهد. در این الگو، تصمیمگیریها بر پایه اطلاعات دقیق انجام میشود و منابع شهری با کارایی بیشتری مدیریت میشوند.
- بهبود کیفیت خدمات شهری
- مدیریت هوشمند ترافیک و حملونقل
- افزایش بهرهوری انرژی و منابع
- توسعه خدمات الکترونیک شهروندی
- ارتقای ایمنی و امنیت شهری
- پشتیبانی از توسعه پایدار شهری
مدیریت شهر هوشمند با یکپارچهسازی زیرساختهای شهری، امکان نظارت و کنترل بهتر بر فعالیتهای شهر را فراهم میکند. این رویکرد موجب کاهش هزینهها، افزایش رضایت شهروندان و بهبود عملکرد سازمانهای شهری میشود و زمینه را برای ایجاد شهری پایدار، کارآمد و پاسخگو فراهم میسازد.
هدفهای اداره شهر
هدف کلان مدیریت شهری، بهبود اثربخشی و تقویت فرآیندهای توسعه شهری و بهبود بهرهوری شهری و تأمین شرایط بهتر در محلهای مسکونی به ویژه برای افراد فقیر و انجام این کار به روشهای پایدار است. اهداف زیر میتوانند برای تمامیسیستمهای مدیریت شهری در قالب اهداف مدیریت شهری در نظر گرفته شود:
- حفاظت از محیط شهری، بهبود دسترسی به اراضی شهری
- کاهش فقر
- تامین زیرساخت و بودجه شهرداری
- تشویق به توسعه اجتماعی و اقتصادی پایدار
- ارتقاء شرایط کار و زندگی کلیه شهروندان باتوجه ویژه بهبود خدمات و کالاها
- بهبود شفافیت و مسئولیت در فعالیتهای شهری و تصمیمگیری
مدیریت شهری، فرآیندهای توسعه شهری را به گونهای تقویت میکند که در جامعه متناسب با شرایط اجتماعی و اقتصادی افراد، شرایط و محیط مناسبی برای رشد افراد و زندگی راحتتر شهروندان فراهم آید.
وظایف مدیریت شهری
یک مدیر شهری باید بتواند در دنیای رقابتی نقاط قوت و ضعف شهر خود را شناخته و درصدد تقویت مزایای رقابتی آن برآید. از این رهگذر است که شهر میتواند نقطه قابل اتکایی در شبکه جهانی شهرها بیابد و کارکردهای خود را در نظام سرمایه داری بینالملل بهبود بخشد. بدین ترتیب «مدیر شهری» با «مدیر شهرداری» تفاوتهای بسیار دارد چهاینکه اولی مسئول ارتقای قابلیتها و توانمندیهای شهر و شهرنشینان است در حالیکه دومی بیشتر مجری است و پاسخگویی آن تنها محدود به نحوه عملکرد است و نه نتایج و پیامدها.
از وظایف مدیریت شهری میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- آمادهسازی زیرساختهای اساسی برای عملکرد کارآمد شهرها
- آمادهسازی خدمات لازم برای توسعه منابع انسانی، بهبود بهرهوری
- بهبود استانداردهای کیفیت زندگی شهری
- تنظیم فعالیتهای تأثیرگذار بخش خصوصی بر امنیت، سلامتی و رفاه اجتماعی جمعیت شهری
- آماده ساختن خدمات و تسهیلات لازم برای پشتیبانی فعالیتهای مولد
- عملیات کارآمد موسسههای خصوصی در نواحی شهری
بسیاری، معتقدند که جامعهاینده، جامعهای شهرنشین خواهد بود؛ بنابراین، شهرها به جای این که مکانهایی بیثمر برای سرمایهگذاری اقتصادی یا تراکم کارگران بیکار با انبوه مشکلات اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی باشند؛ باید که به مراکز رشد و پویایی اقتصادی و اجتماعی، در چارچوب ملی، بدل شوند. این مراکز، باید که آفرینشگر فرصتهایی ارزنده برای رفاه و توسعه نه تنها جمعیت ساکن در آن، بلکه جمعیت تمامیکشور باشد.
سخن پایانی
مدیریت شهری یکی از مهمترین حوزههای مدیریتی در عصر شهرنشینی است که نقش اساسی در ساماندهی فعالیتها، توسعه زیرساختها و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان ایفا میکند. این مفهوم فراتر از اداره روزمره شهر بوده و شامل برنامهریزی راهبردی، مدیریت منابع، توسعه پایدار و ایجاد تعادل میان نیازهای اقتصادی، اجتماعی و زیستمحیطی است. با افزایش جمعیت شهری و پیچیدهتر شدن مسائل شهرها، ضرورت بهرهگیری از رویکردهای نوین مدیریتی بیش از گذشته احساس میشود. اداره کارآمد شهرها میتواند با بهبود خدمات عمومی، افزایش مشارکت شهروندان، ارتقای تابآوری شهری و حفاظت از محیطزیست، زمینه توسعه متوازن و پایدار را فراهم آورد.
منبع: تان، ویلی. مدیریت شهری. نیویورک: ورلد ساینتیفیک.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
