فلسفه تحقیق

فلسفه تحقیق: خاستگاه و فرگشت فلسفه

منبع: فلسفه تحقیق به قلم آرش حبیبی نشر الکترونیک پارس مدیر

اولین لایه از هر تحقیق علمی را شناخت فلسفه تحقیق معرفی کرده اند اما فلسفه با آنچه در قالب رویکردهای خردگرایی و اثبات گرایی در کتاب های روش تحقیق مدیریت و علوم اجتماعی مطرح شده تفاوت دارد. فلسفه Philosophy معرب واژه یونانی فیلوسوفیا Philosophia یا φιλοσοφία به معنای «دانشْ‌دوستی» می باشد. فلسفه دانشی است که به تفکر درباره مسائل بنیادین و اساسی جهان و زندگی مانند هستی، واقعیت، آگاهی، ارزش، خِرَد، ذهن و زبان؛ می‌پردازد.

از آن زمان که انسان اندیشه را آغاز کرد بدنبال پاسخ به پرسش‌های پیرامون پدیده های مختلف بوده است. یکی از مهم ترین روش های شناخت تاریخی و پاسخ به ابهامات بشر آموزه‌های عرفانی، وحیانی و مذهبی بوده است. جهان بینی فلاسفه اساساً در برابر این جریان از اندیشه بوده و سرانجام به خردگرایی منتهی شده است. برای شناخت فلسفه لازم می‌دانم با فلاسفه مشهوری چون تالس، سقراط، افلاطون، ارسطو و رنه دکارت آشنا شوید.

فلسفه پیشا سقراطی

فلسفه به عنوان رویکردی متمایز از الهیات، نخستین بار در یونان باستان و تحت لوایی که بعدها فلسفه پیشاسقراطی خوانده شد؛ آغاز گشت. فیلسوفان پیشاسقراطی نخستین متفکرانی بودند که کوشیدند تا به جای تفسیر دینی یا اسطوره شناختی، جهان را به روشی عقلانی توصیف کنند، و برای ادعاهایشان دلیل ارائه دهند. تالس و فیثاغورث هوشیار دو فیلسوف مشهور پیشاسقراطی هستند. شاید تالس که او را پدر علم نیز گویند آغازگر فلسفه باشد. یونانیان او را در شمار فرزانگان هفتگانه (حکمای سبعه) آورده‌اند. تالس معاصر کوروش کبیر است و در شش قرن پیش از میلاد می‌زیسته است. تالس عنصر زیربنایی عالم را آب می‌دانست و قضیه تالس در ریاضیات از او به یادگار مانده است. تالس اهرام مصر را براساس سایه آنها اندازه گیری کرده بود.

تالس

تالس

سقراط

سقراط (۴۷۰ تا ۴۰۰ پیش از میلاد) فیلسوف یونانی اهل آتن و یکی از بنیانگذاران فلسفه غرب است. سقراط نوشته ای از خود بجای نگذاشته است و عمده ترین منبع شناخت اندیشه‌های وی براساس نوشته‌های شاگردش افلاطون می‌باشد. سقراط فرزند مجسمه سازی مشهور بوده است و مردی بسیار زشت رو با سری تاس و صورتی گوشتی و دماغی بزرگ معرفی شده است. او در جوانی به عنوان سرباز پیاده‌نظام ارتش خدمت می کرد و بسیار تنومند و نیرومند بود و سربازان دیگر توان او را نداشتند. فلاسفه پیش از سقراط به جهان‌شناسی علاقه مند بودند اما سقراط به خودشناسی اهمیت بسیار زیادی داد. خودشناسی، فلسفه اخلاقی و اصول دیالکتیک (مباحثه و مناظره) از سقراط بجا مانده است.

فلسفه سقراط

فلسفه سقراط

روش سقراط که خودش آن را تلنخوس (بازجویی) می‌نامید، بر اساس سؤال و جواب متوالی و هدفمند بناشده بود. سقراط گفتگو را به شیوه پرسش و پاسخی شروع می‌کرد و در آغاز خود را با آنچه شخص مقابلش می‌گفت، همراه نشان می‌داد. ممکن بود این گفتگو به طول بینجامد، اما سر انجام بحث را به جایی می‌رساند که شخص مقابل به نادانی خود پی می‌برد؛ یعنی به این نتیجه می‌رسید که حقیقتاً هیچ چیزی را دربارهٔ شجاعت نمی‌داند و به این صورت، سقراط به او می‌فهماند که اعتراف به نادانی، بزرگ‌ترین دانش است. او اعتقادی به خدایان یونان نداشت و یکتاپرست بود. تمامی باورهای فکری زمان خود را به چالش می‌کشید و چون شاگردان و علاقه مندان بسیاری داشت ۲۵۰۰ سال پیش به جرم اغفال جوانان محکوم به نوشیدن جام زهر شد. چون وی باور به دنیای دیگر داشت پیشنهاد فرار یارانش را نپذیرفت و جام زهر را نوشید.

افلاطون

افلاطون (۴۲۵ تا ۳۵۰ پیش از میلاد) شاگرد سقراط و استاد ارسطو است. نام واقعی او آریستوکلس بود و به خاطر هیکل تنومندش به او لقب افلاطون Plato را دادند. او از یک خانواده اشرافی و سیاسی بزرگ بود و به فیثاغورث هوشیار (۵۷۰ سال پیش از میلاد) علاقه بسیار داشت. از بیست سالگی به مدت هشت سال شاگرد سقراط بود و در دادگاه مرگ سقراط حاضر بود. مکتب فلسفی او با نام آکادمی مشهور است و وی مدرسه علوم خود را به نام آکادمی بنا کرد که اولین دانشگاه جهان است. ارسطو شاگرد همین مکتب می باشد. افلاطون تحت تاثیر سقراط شعر و ادبیات را به نفع منطق و خرد کنار گذاشت و البته به تدریج بزرگترین منتقد شعر و ادبیات شد.

افلاطون

افلاطون

مهم‌ترین کتابی که از افلاطون به جای مانده رسالهٔ جمهور است. این کتاب دارای ۱۰ محاوره است. در تمام آثار گفتگوهای سقراط را با اشخاص گوناگون، به‌طور دقیق و با ذکر نام دیده می‌شود. اثر دیگر افلاطون ضیافت یا مهمانی یا سمپوزیوم است که رساله‌ای دربارهٔ عشق است. این رساله یک حالت روایی و داستانی دارد که در یکی از مهمانی‌های آتن که سقراط نیز حضور دارد اتفاق می‌افتد.

نظریه مثل افلاطون

نظریه مُثُل Idea یکی از نظریه های معروف افلاطون است. این نظریه، راه حلی کلاسیک برای حل مسئله ماوراءالطبیعه است. مُثُل جمع مثال به معنی فرم‌ها یا شکل‌ها (اشکال) به کار می‌رود. تمثیل عبارت است از استفاده از مشابهت یک معلوم برای کشف یک مجهول. به عبارت دیگر انسان براساس دانشی که نسبت به یک فرد یا یک پدیده دارد فرد یا پدیده مشابه را شناسایی و تعریف کند. اثبات حکمی در مورد فردی به علت وجود آن در فرد مشابه را تمثیل گویند.

قیاس برای یقین مفید است و استقرا برای ایجاد ظن و تمثیل برای احتمال.

افلاطون دموکراسی را حاکمیت مردم نادان تلقی می‌کرد و باور داشت که در دموکراسی مردمِ فاقد اعتدال و عدالت و دارای هوس، جمع شده و صاحب نظر می‌شوند. همچنین او باور داشت که اعدام سقراط حاصل حکومت دموکراسی است؛ انتقاد افلاطون این بوده که شما هنگامی که بیمار هستید؛ عده ای را جمع نمی‌کنید تا بیماری شما را تشخیص دهند بلکه نزد پزشک می‌روید؛ بر این اساس چرا باید هنگام حکومت کردن به نظر اکثریت توجه کنیم؟ شهریاران فیلسوف در اندیشهٔ افلاطون کسانی هستند که اگر قرار باشد آرمانشهر او تحقق پذیرد می‌بایست قدرت را در دست بگیرند.

ارسطو

ارسطو یا ارسطاطالیس (۳۸۵ تا ۳۲۰ پیش از میلاد) شاگرد افلاطون است. ارسطو در هیجده سالگی به آکادمی افلاطون رفت و بیست سال در مکتب افلاطون علم آموخت. او آنقدر باهوش بود که افلاطون به او لقت عقل دارد. ارسطو را معلم اول نیز می گویند و در فلسفه بسیار تاثیرگذار بود. ارسطو فلسفه را با عنوان «دانش هستی» تعریف می‌کرد. جالب است بدانید ارسطو چهار سال استاد اسکندر مقدونی بود.

ارسطو

ارسطو

ارسطو از نخستین فیلسوفان تحلیلی و واضع منطق است. ارسطو چهار عنصر بنیادی کیهان را آب، آتش، خاک و هوا می‌دانست و به عنصر پنجمی به نام اثیر اشاره داشت که اجرام آسمانی از آن ساخته شده‌اند.یکی از اشتباهات بزرگ تاریخی ارسطو آن است که زمین را مرکز جهان می‌دانست. ارسطو با انتقاد از فرضیه مثل (Idea) فلسفه خود را آغاز می‌کند. حقایق قابل ادراک وجود ندارند آنچه وجود دارد مثال نیست بلکه خرد و جزئی است. به زعم ارسطو «علم جز بر کلیات تعلق نمی‌گیرد و برای تشخیص امری بایستی کل آنرا مورد بررسی قرار داد». او شیوه اندیشه قیاسی را جانشین شیوه اندیشه استقرایی کرده است.

رنه دکارت

رنه دِکارْت (۱۹۵۶ تا ۱۶۵۰) در فیلسوف و ریاضی دان فرانسوی در دوران رنسانس است.دکارت بزرگترین فیلسوف اروپایی در طی چند قرن پیش از خود می‌باشد و فلسفه فکری مبتنی بر تعقل گرایی یا خردگرایی Rationalism را پایه گذاری کرد. مکتب خردگرایی بر این باور است که «به آنچه حواس انسان ارائه می‌دهند نمی‌توان اطمینان کامل داشت، بلکه تنها از راه عقل است که شناخت حقیقی و یقین‌آور صورت می‌گیرد.»

 

رنه دکارت

رنه دکارت

شک دکارتی شکی است که بنای فلسفه دکارت بر آن نهاده شده و تأثیرات زیادی در تاریخ و اندیشه غرب ایفا نموده و به ویژه در نوع نگرش فلاسفه و نیز تحول در رنسانس مؤثر بوده‌است. راهی که برای این مقصود به نظر دکارت می‌رسید، این بود که به همه چیز شک کند. او می‌خواست همه چیز را از اول شروع کند و به همین خاطر لازم می‌دانست که در همه دانسته‌های خود (اعم از محسوسات و معقولات و شنیده‌ها) تجدیدنظر نماید. می‌اندیشم، پس هستم یا فکر می‌کنم، پس هستم (Cogito ergo sum) جملهٔ معروف رنه دکارت، فیلسوف فرانسوی، است.

جمع‌بندی بحث فلسفه تحقیق

اگر تحقیق به معنای کوشش در راه رسیدن به حقیقت باشد، فلسفه یکی از سه روش دستیابی به این حقیقت است. تفاوت فلسفه با دیگر راه‌های پرداختن به مسائل، رویکرد نقّادانه و معمولاً سازمان یافتهٔ فلسفه و تکیه آن بر استدلال عقلانی و منطقی است. فلسفه را تالس آغاز کرد، سقراط، افلاطون و ارسطو به حد کمال رساندند و در اندیشه‌های دکارت، اسپینوزا و لایبنیتز به مکتب خردگرایی منتهی شد. بعدها خردگرایی در برابر پارادایم تجربه‌گرایی و اثبات‌گرایی به چالش کشیده شد و سرانجام تحقیقات علمی شکل گرفتند.