منطقه ویژه اقتصادی (SEZ) اشاره به یک ناحیه جغرافیایی ویژه درون مرزهای کشور دارد که در آن قوانین کسبوکار و تجارت با سایر نقاط کشور متفاوت است. این مناطق محرک توسعه پایدار، رشد اقتصادی و توسعه اقتصادی در کشورها میباشند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله «منطقه ویژه اقتصادی» مفهومسازی و تعریف خواهد شد و کارکردهای آن در اقتصاد مدیریت بیان میشود.
تعریف منطقه ویژه اقتصادی
تعریف منطقه ویژه اقتصادی (Special economic zone) به صورت جداگانه توسط هر کشور تعیین میشود. طبق گزارش بانک جهانی در سال ۲۰۰۸، منطقه ویژه اقتصادی در روزهای اخیر به طور معمول شامل:
- منطقه جغرافیایی محدود؛
- معمولاً محافظت (محصور) شده از لحاظ فیزیکی؛
- دارای مدیریت واحد؛
- مشول مزایایی بر اساس مکان فیزیکی داخل منطقه؛
- منطقه گمرکی مجزا (مزایای بدون عوارض گمرکی)
- و روشهای ساده مبادله
است. مناطق ویژه اقتصادی در داخل مرزهای کشور واقع شدهاند و هدف آنها شامل افزایش تراز تجاری، اشتغال، افزایش سرمایهگذاری، ایجاد شغل و مدیریت مؤثر است.
برای تشویق برپایی کسبوکارها در منطقه اقتصادی، سیاستهای مالی تعریف میشود. این سیاستها معمولاً شامل سرمایه گذاری، مالیات، تجارت، سهمیهبندی، مقررات کاری و گمرکی است. علاوه بر این، شرکتها ممکن است تعطیلات مالیاتی را ارائه دهند، که در صورت تاسیس در یک منطقه، آنها دورهای از مالیات پایین را میدهند.
اهداف منطقه ویژه اقتصادی
ایجاد مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه اقتصادی توسط کشور میزبان، غالبا با هدف جذب سرمایهگذاری مستقیم خارجی انجام میشود. این مناطق با فراهمسازی مجموعهای از مشوقهای نهادی، مالیاتی و مقرراتی تلاش میکنند محیطی رقابتی برای فعالیت بنگاهها ایجاد کنند. محیطی که در آن هزینه تولید و مبادله نسبت به سرزمین اصلی کاهش مییابد. در نتیجه، بنگاههای مستقر در این مناطق قادر میشوند کالاها و خدمات خود را با قیمت پایینتر و قابلیت رقابت بالاتر در بازارهای جهانی عرضه کنند.
به موجب قانون تشکیل و اداره مناطق ویژه اقتصادی جمهوری اسلامی مصوب ۵/۹/۱۳۸۴ و آییننامه اجرایی آن اهداف کلی منطقه بشرح ذیل میباشد:
- فراهم نمودن زمینه استراتژی نوین برای توسعه
- گسترش منطقه به منظور افزایش تولید و صادرات
- ارتقا سطح تکنولوژی و بهره گیری از فناوریهای برتر و نوین اقتصادی
- جذب سرمایههای خارجی و داخلی
- ایجاد عرصه فعالیتهای تولیدی و تجاری
- افزایش صادرات کالا و ارائه بهینه خدمات برای حضور فعال در بازارهای جهانی
- ایجاد فرصتهای شغلی جدید و ارتقای سطح اشتغال در کشور
- کاهش هزینههای تولید به منظور ورود به بازارهای رقابتی جهان
- اجرای سیاستهای توسعه منطقهای و ایجاد قطبهای اقتصادی و صنعتی
- پردازش کالا یا ایجاد تغییرات در آن برای تحصیل ارزش افزوده با استفاده از امکانات بالقوه
از منظر سیاستگذاری عمومی، مناطق آزاد افزون بر جذب سرمایه خارجی، با اهدافی مانند افزایش صادرات غیرنفتی، انتقال فناوری، ایجاد اشتغال و پیوند با زنجیرههای ارزش جهانی طراحی میشوند. فرض بنیادین این سیاست آن است که تمرکز زیرساخت، تسهیل مقررات و کاهش هزینههای مبادله میتواند بهعنوان یک کاتالیزور توسعه عمل کند و آثار سرریز اقتصادی برای اقتصاد ملی به همراه داشته باشد.
انواع مناطق ویژه اقتصادی
انواع منطقه ویژه اقتصادی عبارتند از:
- مناطق آزاد تجاری (FTZ)
- مناطق صادراتی (EPZ)
- مناطق آزاد / مناطق آزاد اقتصادی (FZ / FEZ)
- پارکهای صنعتی / املاک صنعتی (IE)
- پورتهای رایگان
- پارکهای تدارکات گمرکی (BLP)
- مناطق سازمانی شهری
بهطور کلی، مناطق آزاد تجاری و مناطق ویژه اقتصادی میتوانند ابزار مؤثری برای جهانیشدن تولید و تجارت باشند، مشروط بر آنکه سیاستگذار بتواند میان جذب سرمایه، رقابتپذیری بنگاهها و صیانت از حقوق نیروی کار تعادل برقرار کند. بدون این تعادل، مزیتهای کوتاهمدت اقتصادی ممکن است با هزینههای اجتماعی و نهادی بلندمدت همراه شود.
مقایسه منطقه ویژه اقتصادی و منطقه آزاد تجاری
برخی از مهم ترین تفاوتهای مناطق آزاد تجاری و ویژه اقتصادی عبارتند از:
۱) مقررات روادید برای اتباع خارجی در مناطق ویژه بر اساس ضوابط داخل کشور است ولی در مناطق آزاد روادید در مرزهای ورودی اعطاء میشود.
۲) خرده فروشی کالا در مناطق ویژه اقتصادی فقط برای اتباع خارجی امکان پذیر است. لیکن در مناطق آزاد خرده فروشی برای اتباع خارجی و داخلی امکان پذیر میباشد.
۳) معافیت مالیاتی به مدت ۱۵ سال در مناطق آزاد وجود دارد و در مناطق ویژه اقتصادی تخفیف مالیاتی طبق مقررات داخل کشور است.
ثبت شرکت فکر برتر ، ارائه دهنده سریع ترین خدمات ثبتی با کم ترین هزینه
برخی مهمترین مزایای مناطق ویژه اقتصادی عبارتند از:
- صدور مجوز ساخت و پایان کار بصورت رایگان
- تبعیت از قانون کار مناطق آزاد تجاری و صنعتی در مناطق ویژه
- ورود ماشین آلات خط تولید و ابراز و اثاثیه اداری بدون عوارض گمرکی
- معافیت گمرکی تا سقف ارزش افزوده
- پرداخت عوارض گمرکی مازاد بر ارزش افزوده قطعات خارجی در تولیدات
منطقه آزاد تجاری (Free-trade zone) ناحیه جغرافیایی مشخص درون مرزهای یک کشور است که از قوانین تجاری و تعرفههای گمرکی معاف است. هدف اصلی این مناطق، بهبود عملکرد صادرات، رونق کسبوکار، اشتغالزایی و رفاه اجتماعی در منطقه و کشور است.
سخن پایانی
منطقه ویژه اقتصادی محدوده جغرافیایی مشخص در مبادی ورودی یا در داخل کشور است. این مناطق به منظور جذب سرمایههای خارجی و داخلی و همچنین ایجاد عرصه فعالیتهای تولیدی و تجاری ایجاد میشوند. هدف این مناطق افزایش صادرات کالا و ارائه بهینه خدمات برای حضور فعال در بازارهای منطقهای و بین المللی است. نباید این مناطق را با منطقه آزاد تجاری یکسان قلمداد کرد زیرا تفاوتهای ماهیتی بسیار زیادی دارند.
منبع: مکگوئیگان، جیمز؛ مویر، چارلز؛ و هریس، فردریک. اقتصاد مدیریت. بوستون: مورگان.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
