نقطه برش (Cutoff point) نمرهای است که پاسخدهندگان را به دو یا چند دسته تقسیم میکند و ملاکی ساده برای اظهارنظر پیرامون نتایج آزمون است. استفاده از این نمره در آزمونهای روانشناسی، سنجش وضعیت تحصیلی و پرسشنامههای سنجش نگرش مرسوم است. در این مطالعه روشهای گوناگون برای تعیین نقطه برش بیان شده است.
تعریف نقطه برش پرسشنامه و آزمون
نقطه برش پرسشنامه و نقطه برش آزمون به آستانهای عددی گفته میشود که بر اساس آن، نمره پاسخگو تفسیر و طبقهبندی میشود.
نقطه برش پرسشنامه عددی است که برای تفکیک وضعیت پاسخدهندگان در یک سازه یا متغیر به کار میرود؛ برای مثال تعیین اینکه فرد در سطح پایین، متوسط یا بالا قرار دارد. این نقطه معمولا بر مبنای میانگین، میانه، چارکها، نمره معیار یا نظر خبرگان تعیین میشود و بیشتر در پژوهشهای نگرشی، مدیریتی و علوم اجتماعی کاربرد دارد.
نقطه برش آزمون آستانهای استانداردتر و دقیقتر است که اغلب در آزمونهای روانسنجی، تشخیصی یا غربالگری استفاده میشود و مشخص میکند نمره فرد نشاندهنده وجود یا عدم وجود یک ویژگی، مشکل یا توانمندی است. این نقطه معمولا بر اساس مطالعات اعتبارسنجی، تحلیل حساسیت و ویژگی، یا مقایسه با معیار بیرونی تعیین میشود.
بهطور خلاصه، نقطه برش پرسشنامه بیشتر جنبه تحلیلی و پژوهشی دارد، در حالی که نقطه برش آزمون اغلب مبنای تصمیمگیری تشخیصی یا طبقهبندی رسمی است.
کاربرد نقطه برش پرسشنامه و آزمون
اگر میخواهید یک پرسشنامه محققساخته بسازید علاوه بر پایایی و روایی تعیین کاتپوینت نیز میتواند به مقیاس شما وزن بیشتری دهد. برای تعیین کاتپوینت در یک مقیاس باید ابتدا به این پرسش کلیدی پاسخ داده شود که آیا تعیین چنین نقطهای اهمیت دارد؟
همیشه تعیین چنین نقطهای الزامی نیست و نیازی به تعیین آن نمیباشد. نکته دیگر آن است که هیچ راه استاندارد و معیار جهانی برای تعیین کاتپوینت وجود ندارد. در برخی مقیاسهای استاندارد این نقاط از پیش تعیین شده هستند در برخی از مطالعات نیز پژوهشگر براساس دیدگاه خود آن را تعیین میکند.
این مهم است که لیست فواید ناشی از تعیین نقطه برش برای بهرهگیران از نتایج آزمون تهیه شود. واضح است که کاتپوینت به خودی خود قدرت بسیار کمی برای ارتقاء دستاوردها ندارد. بنابراین باید به درستی مشخص شود که تعیین کاتپوینت میتواند به تصمیمگیری بهتر منتهی شود.
تعیین نقطه برش در آزمونهای تحصیلی
ندل و اسکی (۱۹۵۴) نخستین بار راهکاری برای تعیین کاتپوینت در آزمونهای تحصیلی ارائه کردند. این روش خیلی زود مورد اقبال قرار گرفت و هنوز نیز پژوهشگران از این روش استفاده میکنند. پس از آن همبلتون (۱۹۸۹) روشهای تعیین کاتپوینت را به سه دسته تقسیم کرد:
- قضاوتی
- تجربی
- ترکیبی
البته که در نهایت تعیین نقطه برش امری ذهنی است و هر سه مورد را میتوان تحت لوای رویکردهای ذهنی قرار داد. راهکار نهایی شامل سه مرحله است:
- انتخاب داوران
- تخصیص نمره
- جمعبندی و تعیین نقطه برش
برای تعیین نقطهبرش، ابتدا دستکم پنج داور و ترجیحا ده تا پانزده داور انتخاب شد. مقیاس اندازهگیری در اختیار داوران قرار گرفت و از آنان خواسته شد بر پایه قضاوت تخصصی خود نمره تعیین کنند. سپس با محاسبه میانگین یا مد دیدگاه داوران، نقطهبرش مشخص شد و در صورت نیاز به دیدگاهها وزن داده شد.
در آزمونهای آموزشی پرکاربرد، تعیین نقطهبرش با مشارکت سیاستگذاران، مدرسان و متخصصان اندازهگیری انجام شد. این فرایند بر روششناسی مورد قبول و قضاوت افراد صاحبصلاحیت استوار بود. مراحل کار شامل بررسی ضرورت نقطهبرش، تعیین نقشها، انتخاب سطوح عملکردی، تبیین الزامات هر سطح، تعیین نقاطبرش موقت و نهایی، ثبت فرایند و ارزیابی نتایج بود.
تعیین نقطه برش برای پرسشنامه
بهطور مرسوم دانشجویان مدیریت از ابزار پرسشنامه طیف لیکرت برای گردآوری دادههای کمی استفاده میکنند. به چنین مقیاسهایی در پارسی پرسشنامه سنجش نگرش گویند. در یک پرسشنامه سنجش نگرش از تعدادی گویه برای ارزیابی دیدگاه پاسخدهندگان پیرامون یک یا چند سازه استفاده میشود. نمرهدهی بر هر پرسش نیز با طیف لیکرت از ۱ تا ۵ متفاوت است. گاهی نیز از پرسشنامهای با طیف هفت درجه استفاده میشود.
مثال: فرض کنید یک پرسشنامه شامل ۶ پرسش برای سنجش میزان رضایت مشتریان است. نقطه برش چگونه تعیین میشود؟
پاسخ: چون پرسشنامه شامل ۶ پرسش و امتیازدهی بین ۱ تا ۵ است بنابراین حداقل نمره رضایت هر مشتری بین ۶ تا ۳۰ خواهد بود. در سادهترین حالت ممکن عدد وسط یعنی ۳ × ۵ = ۱۵ به عنوان نقطه برش تعیین میشود. اگر نمرات یک مشتری بین ۶ تا ۱۵ باشد ناراضی و اگر ۱۶ تا ۳۰ باشد راضی در نظر گرفته میشود.
اگر بخواهیم این مسئله را گسترش دهیم میتوان سه نقطه را در نظر بگیریم: نمره بین ۶ تا ۱۵ ناراضی، ۱۶ تا ۲۴ رضایت متوسط و ۲۵ تا ۳۰ رضایت بالا در نظر گرفته میشود. این بسیار مهم است که بدانید نمره برش یک عدد ذهنی است و میتواند با توجه به نُرم صنعت یا دیدگاه مدیران و پژوهشگران متفاوت باشد.
سخن پایانی
نقطهبرش در آزمون نمرهای است که آزموندهندگان را به طبقات متفاوت مانند قبول و رد تقسیم میکند. این نقطه آستانهای را مشخص کرد که نشان داد آیا نمره کسبشده برای هدف مورد نظر کفایت داشت یا خیر و بر همان اساس سطوح عملکردی مانند ابتدایی، باکفایت یا پیشرفته تعیین شد. برای تعیین نقطهبرش روش واحد و کاملی وجود نداشت، اما طی مراحل مشخص میتوانست به نقاطی معقول و کاربردی منجر شود. نقطهبرش پس از تعیین اعتباریابی شد و در صورت ناسازگاری با اهداف آزمون، امکان بازنگری و اصلاح آن وجود داشت. در نهایت، انتخاب و تنظیم نقطهبرش به هدف آزمون یا پژوهش وابستگی مستقیم داشت.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
