شمول واریانس (VAF) آمارهای است که میزان اثر میانجی یک متغیر در رابطه میان متغیر مستقل و متغیر وابسته را تعیین میکند. براساس مقدار این آماره مشخص میشود که اثر یک متغیر میانجی ضعیف، متوسط یا قوی برآورد شده است. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله «شمول واریانس» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تعریف شمول واریانس
«شمول واریانس» برگردان variance accounted for است که به صورت اختصاری VAF نامیده میشود. در بررسی نقش میانجی متغیرها از این آماره نیز میتوان استفاده کرد هر چند باید با دست محاسبه شود. این روش در حداقل مربعات جزئی، رگرسیون، تحلیل مسیر و مدل معادلات ساختاری کاربرد دارد.
حالتهای متغیر میانجی
پیش از اجرای اثر میانجی باید مدل بدون متغیر میانجی اجرا شود. در این صورت باید اثر متغیر مستقل بر متغیر وابسته معنادار باشد. در غیر اینصورت بررسی نقش میانجی منتفی است. اگر اثر متغیر مستقل بر وابسته معنی دار بود مدل با حضور متغیر میانجی اجرا میشود.
در این حالت باید تاثیر متغیر میانجی بر متغیر وابسته معنی دار باشد اگر چنین نباشد بازهم نقش میانجی منتفی است. در نهایت اگر همه شرایط برقرار باشد با استفاده از شمول واریانس میتوان به تفسیر نتایج پرداخت.
تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری
راهنمای تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری مدیریت:
- تحلیل دادههای آماری با روشهای کمی
- تحلیل و کدگذاری مصاحبه با روشهای کیفی
- تحلیل آماری پایاننامه کارشناسی ارشد
- تجزیهوتحلیل روشهای آمیخته رساله دکتری
برآورد شمول واریانس (VAF) و تفسیر آن
شمول واریانس (VAF) نسبت اثر غیرمستقیم به کل اثر را نشان میدهد:
- اثرمستقیم = اثر متغیر مستقل بر وابسته
- اثر غیر مستقیم = اثر مستقل بر میانجی × اثر میانجی بر وابسته
- اثر کل = اثر مستقیم + اثر غیر مستقیم
شمول واریانس = اثرغیرمستقیم ÷ اثر کل
اگر اثر غیرمستقیم معنادار باشد ولی بخش اندکی از اثر متغیر مستقل را جذب کند، مقدار شمول واریانس پایین خواهد بود.
- کمتر از ۲۰٪ : میانجیگری غیرموثر
- بین ۲۰٪ تا ۸۰٪ : میانجیگری جزئ
- بیش از ۸۰٪ : میانجیگری کام
کمتر از ۲۰٪ است؛ در این حالت میانجیگری مؤثری رخ نداده است. وقتی مقدار VAF بیش از ۸۰٪ باشد، میانجیگری کامل تلقی میشود؛ زیرا تقریباً تمام اثر مستقل از مسیر میانجی منتقل شده است. مقادیر بین ۲۰٪ تا ۸۰٪ نشاندهنده میانجیگری جزئی هستند؛ یعنی بخشی از اثر همچنان مستقیم باقی میماند و بخشی از طریق میانجی منتقل میشود.
سخن پایانی
در جمعبندی، شمول واریانس (VAF) ابزاری کلیدی برای سنجش میزان نقشآفرینی متغیر میانجی در انتقال اثر میان متغیر مستقل و وابسته است. این شاخص به پژوهشگر نشان میدهد که چه بخشی از تغییرات متغیر وابسته از مسیر مستقیم و چه بخشی از مسیر غیرمستقیم توضیح داده میشود. اهمیت این شاخص در این است که بهجای اتکا به آزمونهای صرفاً معناداری، تصویری روشن از ساختار انتقال اثر و شیوه تأثیرگذاری واقعی متغیرها بر یکدیگر ارائه میکند و تحلیل روابط علی در مدلهای مدیریتی و رفتاری را دقیقتر و قابلاتکاتر میسازد.
منبع: حبیبی، آرش. کتاب حداقل مربعات جزئی. تهران: ناروندانش.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
