گردشگری طبیعت (Nature tourism) نوعی از گردشگری است که بر بازدید، مشاهده و تجربه جاذبههای طبیعی با هدف تفریح، آموزش، شناخت و تعامل با محیطهای طبیعی تمرکز دارد. این نوع توریسم، با ایجاد ارتباط میان انسان و طبیعت، نقش مهمی در ارتقای آگاهی زیستمحیطی و توسعه پایدار ایفا میکند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، «گردشگری طبیعت» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری گردشگری طبیعت
گردشگری طبیعت یکی از مهمترین شاخههای صنعت گردشگری است که بر بهرهگیری از جاذبههای طبیعی، چشماندازهای بکر و اکوسیستمهای متنوع تأکید دارد. این مفهوم با رشد علاقه انسان به طبیعت، افزایش اوقات فراغت و توسعه حملونقل، بهویژه از نیمه دوم قرن بیستم، جایگاه ویژهای در مطالعات گردشگری پیدا کرد. پژوهشگران این حوزه معتقدند که تجربه حضور در طبیعت، علاوه بر ایجاد آرامش و نشاط، موجب افزایش آگاهی نسبت به اهمیت عملکرد زیستمحیطی میشود.
از منظر نظری، گردشگری طبیعت بر مبانی نظری توسعه پایدار، مدیریت منابع طبیعی، رفتار گردشگران، حفاظت از تنوع زیستی و برندسازی مقصد استوار است. این رویکرد بر استفاده مسئولانه از منابع طبیعی، کاهش آثار منفی فعالیتهای گردشگری و حفظ ظرفیتهای محیطی تأکید میکند. همچنین، نظریه تجربه گردشگری بیان میکند که کیفیت تجربه در محیطهای طبیعی، یکی از مهمترین عوامل رضایت گردشگران و موفقیت مقاصد طبیعتگردی است.
امروزه رشد فناوریهای دیجیتال، توسعه زیرساختهای گردشگری و افزایش آگاهی عمومی درباره مسائل زیستمحیطی، زمینه گسترش گردشگری طبیعت و اکوتوریسم را فراهم کرده است. این نوع گردشگری، علاوه بر ایجاد فرصتهای اقتصادی برای جوامع محلی، به حفاظت از منابع طبیعی، معرفی جاذبههای بومی و توسعه متوازن مناطق کمتر برخوردار نیز کمک میکند. ازاینرو، گردشگری طبیعت بهعنوان یکی از ارکان توسعه گردشگری پایدار شناخته میشود.
تعریف گردشگری طبیعت
گردشگری طبیعت از دیدگاه علمی، به مجموعه فعالیتهای گردشگری اطلاق میشود که با هدف بازدید، مشاهده، لذت بردن و شناخت محیطهای طبیعی مانند جنگلها، کوهستانها، دشتها، تالابها، سواحل، بیابانها و مناطق حفاظتشده انجام میشود. این نوع گردشگری بر تجربه مستقیم طبیعت و احترام به ارزشهای زیستمحیطی تأکید دارد.
اکوتوریسم سفری مسئولانه به مناطق طبیعی تعریف شده است که حفظ محیط زیست و پایداری رفاه مردم محلی و بومی را به همراه دارد. آنچه دو مفهوم طبیعتگردی و گردشگری طبیعت را متمایز میسازد لزوم توجه به حفظ محیطزیست و پایداری اکوسیستم است.
انجمن بینالمللی اکوتوریسم
در بستر سازمانی، گردشگری طبیعت شامل برنامهریزی، مدیریت و ارائه خدماتی است که امکان بهرهبرداری مسئولانه از جاذبههای طبیعی را فراهم میکند. سازمانهای گردشگری، نهادهای محیطزیست، جوامع محلی و بخش خصوصی با همکاری یکدیگر، زیرساختها، مسیرهای طبیعتگردی، مراکز اطلاعرسانی و خدمات موردنیاز گردشگران را توسعه میدهند تا ضمن حفظ منابع طبیعی، تجربهای ایمن و باکیفیت برای بازدیدکنندگان ایجاد شود.
از منظر مفهومسازی، گردشگری طبیعت رویکردی برای ایجاد تعامل سازنده میان انسان و محیط طبیعی است که در آن حفاظت از اکوسیستمها، احترام به ظرفیتهای محیطی و افزایش آگاهی زیستمحیطی، همزمان با ایجاد منافع اقتصادی و اجتماعی برای جوامع محلی دنبال میشود. بنابراین، این نوع گردشگری علاوه بر جنبه تفریحی، کارکردهای آموزشی، فرهنگی و حفاظتی نیز دارد.
اهمیت گردشگری طبیعت
گردشگری طبیعت نقش مهمی در حفاظت از محیطزیست، توسعه اقتصاد محلی و ارتقای سلامت جسمی و روانی افراد دارد. این نوع گردشگری، زمینه بهرهبرداری پایدار از جاذبههای طبیعی و افزایش آگاهی عمومی نسبت به ارزش منابع طبیعی را فراهم میکند.
- حفاظت از منابع طبیعی و تنوع زیستی
- افزایش آگاهی زیستمحیطی
- ایجاد اشتغال و درآمد برای جوامع محلی
- توسعه مناطق روستایی و کمتر برخوردار
- ارتقای سلامت جسمی و روانی گردشگران
- حمایت از توسعه گردشگری پایدار
- معرفی جاذبههای طبیعی و ملی
- تقویت فرهنگ حفاظت از محیطزیست
- توسعه فعالیتهای آموزشی و پژوهشی
در کنار مزایای فراوان، گردشگری طبیعت در صورت نبود مدیریت مناسب میتواند موجب تخریب پوشش گیاهی، آلودگی محیط، آسیب به زیستگاههای جانوری، افزایش پسماند و کاهش کیفیت اکوسیستمهای طبیعی شود. بنابراین، برنامهریزی علمی، آموزش گردشگران و نظارت مستمر بر فعالیتها، برای حفظ پایداری این نوع گردشگری ضروری است.
عوامل موثر بر اکوتوریسم
عوامل متعددی در گردشگری طبیعت تاثیر دارند. در یکی از مطالعات انجام شده هشت عامل اصلی به این منظور شناسایی شده است. این عوامل عبارتند از: عوامل جغرافیایی، زیرساختها، توان محلی، بازاریابی، برنامهریزی، تبلیغات، مدیریت و سیاستگذاری. در این میان توان محلی، تبلیغات و زیرساختها نقش کلیدی ایفا میکنند. عوامل موثر بر اکوتوریسم در شکل زیر ارائه شده است.
عوامل موثر بر اکوتوریسم
هنگامی که از محدوده محیط زندگی خود خارج شده و وارد محیطی غیر از محیط شهری و روستایی میشوید، در واقع طبیعت گردی خود را شروع کرده اید. از آن زمان که انسان برای شناخت محیط اطراف خود، شروع به سفر نمود، در واقع اولین سفرهای طبیعت گردی هم آغاز شدند. با این وجود صنعت گردشگری و طبیعت گردی تاریخ طولانی ندارد. جدای از آلایندهها و آلودگی هایی که هر روز در زمین بیشتر میشوند، طبیعت روند زندگی خود را پیش گرفته و همچنان صحنههای بی نظیر و خیره کنندهای از حیات وحش و مناظر خود به وجود میآورد.
ویژگیهای گردشگری طبیعت
گردشگری طبیعت دارای ویژگیهایی است که آن را از سایر انواع گردشگری متمایز میکند. شناخت این ویژگیها، زمینه مدیریت بهتر مقاصد طبیعی و افزایش کیفیت تجربه گردشگران را فراهم میسازد.
- تمرکز بر جاذبهها و مناظر طبیعی
- تعامل مستقیم با محیطهای طبیعی
- تأکید بر حفاظت از منابع زیستمحیطی
- ایجاد تجربه آموزشی و آگاهیبخش
- وابستگی به ظرفیتهای طبیعی هر منطقه
- حمایت از توسعه پایدار
- مشارکت جوامع محلی در ارائه خدمات
- تأثیرپذیری از شرایط اقلیمی و فصلی
- نیازمند مدیریت مسئولانه و برنامهریزی علمی
- ایجاد تجربهای آرامشبخش، اصیل و طبیعتمحور
این ویژگیها نشان میدهد که توریسم طبیعی تنها به بازدید از مناظر طبیعی محدود نیست، بلکه رویکردی جامع برای بهرهبرداری مسئولانه از منابع طبیعی، افزایش آگاهی زیستمحیطی و ایجاد ارزش اقتصادی و اجتماعی برای جوامع میزبان است. تحقق این رویکرد نیازمند همکاری میان نهادهای دولتی، بخش خصوصی، جوامع محلی و گردشگران در چارچوب اصول توسعه پایدار است.
ادبیات پژوهش و مبانی نظری انواع گردشگری
فصل دوم انواع گردشگری شامل ادبیات پژوهش و مبانی نظری انواع گردشگری تهیه شده است. ف این الگوی فضایی از گردشگری در برگیرنده گونههای متفاوتی از گردشگری شامل گردشگری زیست محیطی، گردشگری دریایی، گردشگری ورزشی، گردشگری صید و شکار، جمع آوری گیاهان و حیوانات و نظیر اینها است.
برای مطالعه بیشتر پرسشنامه اکوتوریسم و پرسشنامه توسعه گردشگری را بنگرید. مطالعه بحث عوامل موثر بر توسعه گردشگری نیز میتواند به شما کمک نماید. به تعریفی دیگر، اکوتوریسم یا بوم گردشگری نوعی از گردشگری است که ریشههای آن به طبیعت و محیطهای باز گسترش یافتهاست. نخستین مسافرانی که حدود نیم قرن پیش سرنگیتی در آفریقا را بازدید کردند، یا ماجراجویانی که در هیمالیا کوهپیمایی کردند را میتوان نخستین اکوتوریسمها برشمرد.
سخن پایانی
گردشگری طبیعت یکی از ارزشمندترین گونههای توریسم است که با تکیه بر جاذبههای طبیعت، فرصت مناسبی برای تفریح، آموزش، حفاظت از محیطزیست و توسعه اقتصادی فراهم میکند. این نوع توریسم با ایجاد ارتباط نزدیک میان انسان و طبیعت، علاوه بر ارتقای سلامت جسمی و روانی، نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت حفاظت از منابع طبیعی و تنوع زیستی ایفا میکند.توسعه این حوزه مستلزم برنامهریزی علمی، مدیریت پایدار، توسعه زیرساختهای سازگار با محیطزیست و مشارکت فعال جوامع محلی است. ازاینرو، رعایت اصول حفاظت از طبیعت و بهرهبرداری مسئولانه از ظرفیتهای محیطی، شرط اساسی تداوم و موفقیت توریسم طبیعت در مسیر توسعه پایدار محسوب میشود.
منبع: گولدنر، چارلز؛ و ریچی، برنت. اصول، رویهها و فلسفههای گردشگری. نیوجرسی: وایلی و پسران.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
