پایایی پرسشنامه

پایایی پرسشنامه (Reliability) نشان می‌دهد ابزار اندازه‌گیری در شرایط یکسان تا چه اندازه نتایج یکسانی به دست می‌دهد. بدون ثبات اندازه‌گیری، حتی ابزارهای به‌ظاهر معتبر نیز نمی‌توانند داده‌های قابل اعتماد تولید کنند و نتایج پژوهش را مخدوش می‌سازند. در این مقاله، مفهوم پایایی، انواع آن، شاخص‌های سنجش و روش‌های ارزیابی پایایی در پژوهش‌های مدیریتی و علوم اجتماعی بررسی خواهد شد.

پایایی پرسشنامه (قابلیت اعتماد ابزار اندازه گیری)

از واژه Reliability در روش پژوهش داخلی با عنوان قابلیت اعتماد، پایایی، ثبات و اعتبار یاد می‌شود. پایایی به میزان ثبات و تکرارپذیری نتایج یک ابزار سنجش در شرایط مشابه اشاره دارد و نشان می‌دهد آیا ابزار در اندازه‌گیری‌های مکرر نتایج یکسانی ارائه می‌کند یا خیر.

پایایی یک مقیاس، همبستگی میان یک مجموعه از نمرات و مجموعه دیگری از نمرات در یک آزمون معادل که به صورت مستقل بر یک گروه آزمودنی به دست آمده است.
ایبل و فریسبی (۱۹۸۹)

پایایی پرسشنامه یا قابلیت اعتماد  و همچنین روایی پرسشنامه (اعتبار یا Validity) یک پرسشنامه یا ابزار اندازه گیری، از موضوعات بسیار مهم در امر جمع آوری اطلاعات و مشاهدات می‌باشد که متاسفانه گاهی مورد غفلت قرار می‌گیرد.

با توجه به این امر معمولا دامنه ضریب قابلیت از صفر (عدم ارتباط) تا ۱+ (ارتباط کامل) است. ضریب قابلیت اعتماد نشانگر آن است که تا چه اندازه ابزار اندازه‌گیری ویژگی‌های با ثبات آزمودنی و یا ویژگی‌های متغیر و موقتی وی را می‌سنجد.لازم به ذکر است که قابلیت اعتماد در یک آزمون می‌تواند از موقعیتی به موقعیت دیگر و از گروهی به گروه دیگر متفاوت باشد.

روش‌های سنجش پایایی پرسشنامه

برای محاسبه ضریب قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری شیوه‌های مختلفی به کار برده می‌شود که عبارتند از:

• اجرای دوباره (روش بازآزمایی)
• روش موازی (همتا)
• روش تصنیف (دو نیمه کردن)
• روش کودر- ریچاردسون
• روش آلفای کرونباخ

اجرای دوباره آزمون یا روش بازآزمایی

این روش عبارت است از ارائه یک آزمون بیش از یک بار در یک گروه آزمودنی تحت شرایط یکسان. برای محاسبه پایایی پرسشنامه با این روش، ابتدا ابزار اندازه‌گیری بر روی یک گروه آزمودنی اجرا شده و سپس در فاصله زمانی کوتاهی دوباره در همان شرایط، آزمون بر روی همان گروه اجرا می‌شود. نمرات بدست آمده از دو آزمون مورد نظر قرار گرفته و ضریب همبستگی آنها محاسبه می‌شود. این ضریب نمایانگر قابلیت اعتماد (پایایی) ابزار است. روش بازآزمایی برای ارزیابی ثبات مولفه‌های یک ابزار اندازه‌گیری به کار می‌رود ولی با این اشکال نیز روبه رو است که نتایج حاصله از آزمون مجدد می‌تواند تحت تاثیر تمرین (تجربه) و حافظه آزمودنی قرار گرفته و بنابراین منجر به تغییر در قابلیت اعتماد ابزار اندازه‌گیری گردد.

روش موازی یا استفاده از آزمون‌های همتا

یکی از روشهای متداول ارزیابی قابلیت اعتماد در اندازه‌گیری‌های روانی- تربیتی استفاده از آزمون‌های همتا است که شباهت زیادی با یکدیگر دارند ولی کاملا یکسان نیستند.

ضریب قابلیت اعتماد بر اساس همبستگی نمرات دو آزمون همتا به دست می‌آید.  خطاهای اندازه‌گیری و کمبود یا عدم وجود همسانی میان دو فرم همتای آزمون (تفاوت در سوالات یا محتوای آن‌ها) قابلیت اعتماد را کاهش می‌دهد.

ممکن است فرم‌های همتا به طور همزمان ارائه نگردد. در این صورت قابلیت اعتماد هم شامل ثبات و همسانی می‌شود. اگر فاصله اجرای فرم‌های همتا زیاد باشد و تغییراتی در ضریب قابلیت اعتماد مشاهده گردد، ممکن است که این تغییر مربوط به عوامل فردی (آزمودنی ها)، همتا نبودن آزمون‌ها و یا ترکیبی از هر دو باشد.

پایایی پرسشنامه به روش تنصیف (دو نیمه کردن)

این روش برای تعیین هماهنگی درونی یک آزمون به کار می‌رود. برای محاسبه ضریب قابلیت اعتماد با این روش، سوال‌های (اقلام) یک آزمون را به دو نیمه تقسیم نموده و سپس نمره سوال‌های نیمه اول و نمره سوال‌های نیمه دوم را محاسبه می‌کنیم. پس از آن همبستگی بین نمرات این دو نیمه را بدست می‌آوریم. ضریب همبستگی به دست آمده برای ارزیابی قابلیت اعتماد کل آزمون مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای محاسبه پایایی پرسشنامه کل آزمون از فرمول -اسپیرمن- براون- برای این مورد استفاده می‌شود:

(۱+همبستگی بین دو نیمه)    /    ۲ * همبستگی بین دو نیمه  = ضریب قابلیت اعتماد کل آزمون

برای مثال آزمونی با ۸۰ سوال به ۳۵ دانشجوی سال اول ارائه شده است. آزمون به دو نیمه (۴۰ سوال) تقسیم شده است. همبستگی میان نمرات دو تست r=0.7  می‌باشد. قابلیت اعتماد کل آزمون به قرار زیر است:

۲*۰.۷ / (۱+۰.۷) = ۰.۸۲ = ضریب قابلیت اعتماد کل آزمون

پایایی پرسشنامه به روش کودر- ریچاردسون

کودر و ریچاردسون دو فرمول را برای محاسبه هماهنگی درونی آزمون‌ها ارائه نموده اند. فرمول اول برآوردی از میانگین ضرایب قابلیت اعتماد برای تمام طرق ممکن تنصیف (دو نیمه کردن) را به دست می‌دهد. این ضریب برابر است با:

که در آن :

n تعداد سوال ها  –  p نسبت پاسخ‌های صحیح  –  q  نسبت پاسخ‌های غلط  –  S^۲ واریانس نمرات کل

فرمول دوم: برای استفاده از فرمول دوم باید سطح دشواری سوال‌های آزمون یکسان باشد:

که در آن :

n تعداد سوال ها  –  S^۲ واریانس نمره‌های کل   –  x̄ میانگین نمرات

برای محاسبه پایایی پرسشنامه با این روش، نیازی به داشتن نسبت پاسخ‌های صحیح و غلط نیست، بلکه در دست داشتن واریانس نمره‌های کل و میانگین نمرات کفایت می‌کند.

برای مثال، آزمونی دارای ۴۰ سوال است. این آزمون به گروهی از دانش آموزان داده شده است. میانگین نمره‌های آزمون ۲۵ و واریانس کل ۲۶ محاسبه شده است. سطح دشواری سوال‌ها نیز یکسان است.

روش آلفای کرونباخ

یکی دیگر از روشهای محاسبه پایایی پرسشنامه استفاده از فرمول آلفای کرونباخ است. این روش برای محاسبه هماهنگی درونی ابزار اندازه‌گیری از جمله پرسشنامه‌ها یا آزمونهایی که خصیصه‌های مختلف را اندازه‌گیری می‌کند بکار می‌رود. در این گونه ابزارها، پاسخ هر سوال می‌تواند مقادیر عددی مختلف را اختیار کند.

برای محاسبه ضریب آلفای کرونباخ ابتدا باید واریانس نمره‌های هر زیر مجموعه سوال‌های پرسشنامه (یا زیر آزمون) و واریانس کل را محاسبه کرد. سپس با استفاده از فرمول زیر مقدار ضریب آلفا را محاسبه کرد.

که در آن:

نماد k  تعداد سوالات یا گویه‌های پرسشنامه یا آزمون

نماد S2 واریانس زیر آزمون k ام.

و سیگمای S2  واریانس کل آزمون است.

برای مثال اگر پرسشنامه دارای سه زیر مجموعه سوال باشد، به طوری که واریانس هر زیر مجموعه به ترتیب ۶، ۴ و ۷  بوده و واریانس کل برابر با ۳۲  باشد، مقدار ضریب آلفای کرونباخ با استفاده از فرمول یاد شده به صورت زیر به دست می‌آید:

r_α = (۳÷۲) × [۱- (۱۷÷۳۲)]= ۰.۸

مقدار صفر این ضریب نشان دهنده عدم قابلیت اعتماد و ۱+ نشان دهنده قابلیت اعتماد کامل است.

در خصوص آزمون آلفای کروبناخ مطالب دیگری نیز در بخش آموزش آزمون آلفای کرونباخ ارائه شده است.

پایایی ترکیبی

پایایی ترکیبی (Composite reliability) یک معیار ارزیابی برازش درونی مدل است و براساس میزان سازگاری سوالات مربوط به سنجش هر عامل قابل محاسبه است. اعتبار مرکب شباهت زیادی به روایی همگرا دارد و از همان پارامترهای روایی همگرا برای محاسبه پایایی مرکب استفاده می‌شود.

پایایی تحقیقات کیفی

پایایی در تحقیقات کیفی به میزان ثبات، انسجام و قابلیت اعتماد نتایج حاصل از فرایند کدگذاری، تفسیر و تحلیل داده‌های کیفی اشاره دارد و نشان می‌دهد یافته‌ها تا چه حد مستقل از فرد تحلیل‌گر و قابل تکرار هستند. از مهم‌ترین این شاخص‌ها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

• ضریب پی اسکات (Scott’s Pi): سنجش میزان توافق بین کدگذاران با در نظر گرفتن احتمال توافق تصادفی
• ضریب هولستی (Holsti): شاخصی ساده برای محاسبه درصد توافق مستقیم بین کدگذاران
• کاپای کوهن (Cohen’s Kappa): شاخص پرکاربردی که توافق واقعی را با حذف اثر شانس اندازه‌گیری می‌کند.
• آلفای کریپندورف (Krippendorff’s Alpha): شاخصی انعطاف‌پذیر و قوی، قابل استفاده برای سطوح مختلف داده و تعداد متفاوت کدگذاران

اعتبار تحقیقات کیفی نقش کلیدی در افزایش اعتمادپذیری و اعتبار یافته‌ها دارد و استفاده از شاخص‌های توافق بین کدگذاران می‌تواند این پایایی را به‌صورت مستند تقویت کند. انتخاب شاخص مناسب، متناسب با نوع داده و طراحی پژوهش، گامی اساسی در ارتقای کیفیت مطالعات کیفی به‌شمار می‌آید.

عوامل موثر بر ضریب پایایی پرسشنامه

پایایی پرسشنامه و یک آزمون تحت تاثیر عوامل مختلفی قرار دارد که عبارتست از :

۱- طول آزمون: علی الاصول آزمون‌های طولانی تر از قابلیت اعتماد بالاتری در مقایسه با آزمون‌های کوتاه برخوردارند. برای مثال ضریب قابلیت اعتماد یک آزمون ۶۰  سوالی می‌تواند بیشتر از یک آزمون ۴۰  سوالی باشد.

۲- سوال‌های مشابه از نظر محتوا و با سطح دشواری متوسط، قابلیت اعتماد آزمون را افزایش می‌دهد.

۳- ماهیت متغیر اندازه‌گیری شده نیز ضریب قابلیت اعتماد را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

لازم به ذکر است که ضریب قابلیت اعتماد در تفسیر نتایج مهم بوده و شرط اساسی در انتخاب یک ابزار اندازه‌گیری است.

سخن پایانی

پایایی یکی از پایه‌های اساسی کیفیت ابزارهای پژوهشی است و نقش تعیین‌کننده‌ای در اعتماد به داده‌ها و نتایج تحقیق دارد. توجه به سنجش و گزارش دقیق پایایی، به پژوهشگر کمک می‌کند از استحکام اندازه‌گیری‌ها اطمینان حاصل کرده و تحلیل‌های معنادارتری ارائه دهد. در نهایت، پایایی مناسب شرط لازم برای دستیابی به نتایج معتبر و قابل اتکا در پژوهش‌های علمی به‌شمار می‌آید.

منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارس‌مدیر.