تولید بههنگام (Just-in-Time Production) رویکردی مدیریتی است که بر تولید و تأمین اقلام موردنیاز، در زمان موردنیاز و به مقدار موردنیاز تأکید دارد. این رویکرد یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت تولید و زنجیره تأمین برای کاهش اتلاف، افزایش بهرهوری و بهبود کیفیت محسوب میشود. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، تولید بههنگام مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
تاریخچه تولید بههنگام
تاریخچه تولید بههنگام به دهه ۱۹۵۰ میلادی و توسعه سیستم تولید تویوتا در ژاپن بازمیگردد. پس از جنگ جهانی دوم، شرکت تویوتا با محدودیت شدید منابع مالی، فضای انبار و مواد اولیه روبهرو بود و امکان استفاده از الگوی تولید انبوه آمریکایی را نداشت. در این شرایط، تایچی اونو (Taiichi Ohno) با الهام از نحوه تأمین کالا در فروشگاههای زنجیرهای، سیستمی را طراحی کرد که در آن هر مرحله از تولید تنها در پاسخ به نیاز مرحله بعدی اقدام به تولید میکرد. این شیوه، مبنای شکلگیری تولید بههنگام شد.
در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، تولید بههنگام به یکی از ارکان اصلی سیستم تولید تویوتا تبدیل شد و با ابزارهایی مانند کانبان (Kanban)، تولید کششی (Pull System)، کاهش زمان آمادهسازی ماشینآلات و همکاری نزدیک با تأمینکنندگان تکامل یافت. اجرای این رویکرد موجب مدیریت موجودی و انبارداری، افزایش کیفیت، کوتاه شدن زمان تولید و کاهش هزینههای عملیاتی شد و موفقیت تویوتا را در بازارهای جهانی به همراه داشت.
در دهه ۱۹۸۰، همزمان با موفقیت صنعت خودروسازی ژاپن، پژوهشگران مدیریت صنعتی در اروپا و آمریکا به مطالعه این رویکرد پرداختند و آن را بهعنوان یکی از مهمترین اجزای تولید ناب شناخته شد. امروزه JIT افزون بر صنایع تولیدی، در مدیریت زنجیره تامین، خدمات، مراقبتهای سلامت، خردهفروشی و صنایع فناوری نیز بهکار گرفته میشود و یکی از مؤثرترین راهبردهای افزایش بهرهوری و کاهش اتلاف در سازمانها به شمار میرود.
تعریف تولید بههنگام
تولید بههنگام (JIT) رویکردی در مدیریت تولید است که هدف آن تولید محصول یا تأمین مواد اولیه دقیقاً در زمان موردنیاز، به مقدار موردنیاز و بدون ایجاد موجودی اضافی است. این رویکرد بر هماهنگی کامل میان فرایندهای تولید، تأمین و تقاضای مشتری تأکید دارد و تلاش میکند تمامی فعالیتهای فاقد ارزش افزوده را حذف کند.
از دیدگاه علمی، تولید بههنگام یک سیستم تولید کششی است که در آن جریان مواد و اطلاعات بر اساس تقاضای واقعی مشتری هدایت میشود. برخلاف سیستمهای تولید فشاری که بر پیشبینی تقاضا متکی هستند، در این روش هر مرحله از تولید تنها زمانی آغاز میشود که مرحله بعدی به آن نیاز داشته باشد. این ویژگی موجب کاهش موجودی، افزایش انعطافپذیری و بهبود بهرهوری سازمان میشود.
در بستر سازمان، تولید بههنگام مستلزم ایجاد هماهنگی میان واحدهای تولید، خرید، انبار، فروش و تأمینکنندگان است. همچنین اجرای موفق این رویکرد نیازمند استانداردسازی فرایندها، کاهش زمانهای توقف، توسعه همکاری با تأمینکنندگان و استقرار فرهنگ بهبود مستمر است تا سازمان بتواند با حداقل منابع، حداکثر ارزش را برای مشتری ایجاد کند.
اهمیت تولید بههنگام
تولید بههنگام نقش مهمی در کاهش هزینهها، افزایش بهرهوری و بهبود عملکرد زنجیره تأمین دارد. این رویکرد با حذف موجودیهای غیرضروری و همگامسازی تولید با تقاضای واقعی، کارایی سازمان را بهطور قابلتوجهی افزایش میدهد.
- کاهش موجودی مواد اولیه و کالای در جریان ساخت
- کاهش هزینههای نگهداری انبار
- افزایش بهرهوری عملیات
- بهبود کیفیت محصولات
- کاهش زمان تحویل سفارشها
- افزایش انعطافپذیری تولید
- کاهش اتلاف منابع
- افزایش رضایت مشتریان
پیادهسازی صحیح تولید بههنگام موجب میشود سازمانها بتوانند منابع خود را بهینه مدیریت کرده و در محیطهای رقابتی با سرعت بیشتری به نیازهای مشتریان پاسخ دهند. این موضوع علاوه بر کاهش هزینهها، مزیت رقابتی پایداری برای سازمان ایجاد میکند.
ابعاد تولید بههنگام
تولید بههنگام از ابعاد مختلفی تشکیل شده است که اجرای هماهنگ آنها موفقیت این رویکرد را تضمین میکند. هر یک از این ابعاد در کاهش اتلاف، افزایش هماهنگی و بهبود جریان تولید نقش اساسی دارند.
- تولید کششی (Pull System)
- کانبان (Kanban)
- کاهش زمان آمادهسازی تجهیزات
- همکاری بلندمدت با تأمینکنندگان
- تولید در اندازه دستههای کوچک
- کیفیت در مبدأ
- بهبود مستمر (Kaizen)
- هموارسازی تولید (Production Leveling)
ارتباط مؤثر میان این ابعاد باعث ایجاد جریان روان مواد و اطلاعات در سازمان میشود. هرچه هماهنگی میان تولید، تأمین و تقاضا بیشتر باشد، سازمان قادر خواهد بود با هزینه کمتر، سرعت بیشتر و کیفیت بالاتر به اهداف عملیاتی و راهبردی خود دست یابد.
رابطه تولید بههنگام و تولید ناب
تولید بهنگام (JIT) زیر مجموعه تولید ناب است. تولید ناب رویکردی نظاممند در شناسایی و حذف اتلاف، از طریق بهبود مستمر و برپایه جریان یافتن محصول به واسطه یک سیستم کششی از سوی مشتری و به سوی کمال معرفی شده است. از جهتی دیگر، تولید ناب به عنوان فلسفهای از کسبوکار در نظر گرفته شده است که به طور مداوم سعی در کاهش زمان بین سفارش مشتری و ارسال محصول به وسیله از میان برداشتن موارد ناخواستهای دارد که موجب افزایش هزینه و زمان میشود.
چرخه تولید به هنگام
بنابراین برای اجرای موثر تر و بهتر این سیستم میتوان از ابزارها وفنون تولید ناب به عنوان استراتژی و رویکرد هایی برای بهبود فرآیندها درسیستم تولید بهنگام واجرای موثرتر وراحتتر این سیستم استفاده کرد. بطوریکه سیستم JIT مزایای زیادی از جمله کاهش هزینه وبهبود کیفیت و. .. را به دنبال دارد. بکارگیری این ابزارها هم که خود به نوعی بهبود فرآیند، کیفیت وکاهش هزینهها را همراه دارند. با استفاده از تولید بههنگام میتوان اثربخشی را افزایش داد.
اگر موثرترین این فنون برای اجرای بهتر تولید بههنگام مشخص شود میتوان با اجرای درست این فنون در کارخانجات اهداف کارخانه را به اهداف سیستم تولید بهنگام نزدیک کرد. در چنین شرایطی میتوان این سیستم را بهتر در کارخانجات اجرا کرد.
سخن پایانی
تولید بههنگام یکی از مؤثرترین رویکردهای مدیریت تولید و زنجیره تأمین است که با هدف تولید محصول مناسب، در زمان مناسب و به مقدار مناسب توسعه یافته است. این رویکرد با کاهش موجودیهای غیرضروری، حذف اتلاف، افزایش کیفیت و بهبود هماهنگی میان فرایندهای تولید و تأمین، زمینه ارتقای بهرهوری سازمان را فراهم میکند. تجربه موفق شرکت تویوتا و بسیاری از سازمانهای پیشرو جهان نشان داده است که اجرای صحیح تولید بههنگام مستلزم ایجاد فرهنگ بهبود مستمر، همکاری نزدیک با تأمینکنندگان، استانداردسازی فرایندها و مشارکت فعال کارکنان است. ازاینرو، تولید بههنگام نهتنها یک تکنیک تولید، بلکه یک فلسفه مدیریتی جامع برای دستیابی به عملکرد برتر و ارزشآفرینی پایدار در سازمانها محسوب میشود.
منبع: هایزر، جی؛ رندر، بری؛ و مانسون، چاک. مدیریت تولید و عملیات. پیرسون.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
