نمونهگیری سیستماتیک (Systematic sampling) یک روش نمونهگیری غیراحتمالی است که اعضای نمونه براساس فواصل مشخص انتخاب میشوند. این روش در پژوهشهای مدیریت به دلیل سادگی اجرا و توزیع یکنواخت نمونه در جامعه، کاربرد گستردهای دارد و جایگزینی کارآمد برای نمونهگیری تصادفی ساده محسوب میشود. در این مقاله، مبانی نمونهگیری سیستماتیک، شرایط استفاده، مزایا و محدودیتهای آن در پژوهشهای مدیریتی بررسی خواهد شد.
تعریف نمونهگیری سیستماتیک (منظم)
نمونهگیری سیستماتیک (منظم) روشی از نمونهگیری احتمالی است که در آن واحدهای نمونه بر اساس یک فاصله ثابت و از پیش تعیینشده از میان جامعه آماری انتخاب میشوند. اگر جامعه آماری همگن باشد و چارچوب نمونهگیری در دسترس باشد از این روش استفاده میشود.
ایده اساسی نمونهگیری سیستماتیک انتخاب منظم تعدادی از افراد موجود در یک لیست میباشد. فرض کنید قرار است نمونهای از اسم از فهرستی طولانی انتخاب شود. یک روش ساده برای این کار آن است که فاصلهای مناسب برگزیده و اسامی را در فواصل مساوی در طول فهرست انتخاب کنیم.
اگر نقطه شروع برای این روند منظم انتخاب، تصادفی باشد نتیجه یک نمونهگیری سیستماتیک است. این روش مشابه روش نمونهگیری تصادفی ساده است اما ویژگیهای خاصی دارد که در ادامه تشریح شده است.
روش انجام نمونهگیری سیستماتیک
برای انتخاب یک نمونه به حجم n از یک جامعه به حجم N ابتدا حجم جامعه بر حجم نمونه تقسیم میشود. به این ترتیب فاصله نمونه گیری با رابطه I=n÷N مشخص میشود.
برای مثال فرض کنید از جامعه ای که ۲ هزار عضو دارد می خواهیم ۱۰۰ عضو را انتخاب کنیم. نمونه مورد نظر را می توان از روی فهرست ۲۰ نفر انتخاب کرد (۱۰۰÷۲۰۰۰=۲۰). نقطه شروع نمونه گیری عبارت است از هر عضوی که دارای شماره مساوی یا کوچک تر از ۲۰ است؛ این نقطه به صورت تصادفی انتخاب می شود.
نمونهگیری سیستماتیک برای آن دسته از جوامع آماری که کد از پیش تعیین شده و مرتبی دارند (همانند شماره کارمندی، دانشجویی و پلاک منازل) کاربرد فراوان دارد. با مشخص شدن اولین عضو نمونه، سایر اعضای نمونه در این روش معین میشوند.
این خاصیت از یک سو یکی از محاسن روش تلقی و از سوی دیگر موجب از دست رفتن شانس انتخاب برای سایر اعضای جامعه می شود. به عبارت دیگر، خاصیت تصادفی بودن عناصر نمونه برخلاف روش نمونهگیری تصادفی ساده با علامت سوال همراه است.
مثال نمونهگیری سیستماتیک
فرض کنید در یک برنامه تلویزیونی، ۱۰٬۰۰۰ نفر از طریق پیامک یا ثبتنام اینترنتی در قرعهکشی شرکت کردهاند و هدف، انتخاب ۱۰۰ برنده است.
در این مثال، جامعه آماری شامل کلیه شرکتکنندگان برنامه است که از نظر صفت مورد بررسی همگن محسوب میشوند. به این معنا که همه افراد صرفاً بیننده برنامه بوده و تفاوت معناداری میان آنها وجود ندارد.
در گام نخست، فاصله نمونهگیری با تقسیم حجم جامعه بر حجم نمونه محاسبه میشود؛ بنابراین فاصله نمونهگیری برابر با ۱۰۰ = ۱۰٬۰۰۰ ÷ ۱۰۰ خواهد بود.
در گام دو، یک عدد تصادفی بین ۱ تا ۱۰۰ انتخاب میشود؛ فرض کنید عدد ۳۷ بهعنوان نقطه شروع تعیین شود. بر این اساس، افراد شماره ۳۷، ۱۳۷، ۲۳۷، ۳۳۷ و به همین ترتیب تا تکمیل تعداد ۱۰۰ نفر، بهعنوان برندگان انتخاب میشوند.
این روش باعث میشود نمونه بهصورت یکنواخت در کل جامعه پراکنده باشد و در عین سادگی اجرا، نمایندگی مناسبی از جامعه آماری فراهم شود.
سخن پایانی
روش نمونهگیری سیستماتیک یکی از روشهای نمونهگیری غیراحتمالی ساده و کمهزینه است که شبهات زیادی به روش نمونهگیری تصادفی دارد. از این روش زمانی استفاده میشود که فهرست کامل افراد جامعه (چارچوب نمونهگیری) مشخص باشد. همچنین جامعه مورد مطالعه همگن باشد یعنی تغییرات صفت مورد بررسی خیلی زیاد نباشد. در این صورت همه آحاد جامعه شانس برابری برای انتخاب شدن خواهند داشت. اگر تغییرات صفت مورد مطالعه زیاد باشد قابلیت تعمیمپذیری این روش کاهش پیدا میکند. زمانی که ترتیب واحدهای جامعه بر اساس صفتی مرتبط با مورد تخمین باشد، این روش بهتر و دقیق تر از نمونهگیری تصادفی ساده و حتی بهتر از نمونهگیری طبقهای و یا خوشهای است. همچنین اجرای نمونهگیری سیستماتیک ساده و کم هزینه است.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
