روشهای نمونهگیری آماری (Statistical Sampling) به مجموعهای از رویههای نظاممند گفته میشود که برای انتخاب نمونهای نماینده از جامعه آماری با هدف تعمیم نتایج پژوهش بهکار میروند. این روشها جایگاه بنیادی در پژوهشهای کمی مدیریت دارند، زیرا دقت برآوردها، اعتبار استنباطهای آماری و تعمیمپذیری یافتهها به کیفیت نمونهگیری وابسته است. در این مقاله، انواع روشهای نمونهگیری آماری، مبانی انتخاب هر روش و کاربرد آنها در پژوهشهای مدیریتی بررسی خواهد شد.
مفاهیم و روشهای نمونهگیری آماری
روشهای نمونهگیری به مجموعهای از شیوههای نظاممند برای انتخاب واحدهای نمونه از جامعه آماری با هدف گردآوری دادههای پژوهش اطلاق میشود. از منظر روششناسی، نمونهگیری را میتوان به دو دسته کلی تقسیم کرد:
- روشهای نمونهگیری آماری
- روشهای نمونهگیری کیفی
نمونهگیری کمّی (آماری): در این روشها انتخاب نمونه مبتنی بر قوانین احتمالات است و هدف اصلی، تعمیم نتایج به جامعه آماری با حداقل خطای ممکن است. روشهای نمونهگیری احتمالی و غیراحتمالی عمدتا در این دسته قرار میگیرند.
نمونهگیری کیفی: در پژوهشهای کیفی، نمونهگیری با هدف تعمیم آماری انجام نمیشود، بلکه تمرکز بر عمق، غنای دادهها و دستیابی به اشباع نظری است. در این رویکرد، انتخاب نمونهها اغلب هدفمند و بر پایه قضاوت پژوهشگر صورت میگیرد.
تفاوت حجم نمونه و روش نمونهگیری
«روشهای تعیین حجم نمونه» با «روشهای نمونهگیری» تفاوت دارند:
یک مسئله اساسی در مباحث جامعه و نمونه درک تفاوت روشهای تعیین حجم نمونه را با روشهای نمونهگیری اشتباه میگیرند. روش نمونهگیری شیوه دستیابی به حداقل نمونهای است که محاسبه شده است. یعنی ابتدا باید با یک روش صحیح حجم نمونه تعیین شود. پس از آن با یک روش مناسب به نمونه برآورد شده دست پیدا کرد.
- در روشهای کمّی نخست باید با روش مناسب «اندازه نمونه» برآورد شود؛ سپس با روش مناسب «نمونهگیری» صورت گیرد.
- در روشهای کیفی نخست روش مناسب «نمونهگیری» انتخاب میشود و سپس با رسیدن به اشباع نظری حجم نمونه برآورد خواهد شد.
براساس نوع روش آماری، وشهای گوناگونی برای محاسبه حجم نمونه وجود دارد. البته پژوهشگران ایرانی به طور مرسوم برای تعیین اندازه نمونه به سراغ فرمول کوکران میروند که اشتباه بسیار بزرگی است. در مباحث آمار استنباطی پس از انتخاب موضوع تحقیق و بیان مسئله باید به برآورد نمونه و سپس نمونهگیری پرداخت.
مزایای نمونه گیری
مهمترین مزایای نمونهگیری آماری عبارتند از:
تقلیل هزینه و صرفهجویی مالی: گردآوری دادهها از بخشی از جامعه، هزینهای بهمراتب کمتر از سرشماری دارد.
افزایش سرعت اجرا: به دلیل حجم کمتر دادهها، فرایند جمعآوری، پردازش و تحلیل اطلاعات در نمونهگیری با زمان کمتری انجام میشود.
قدرت عمل بیشتر: در شرایطی که نیاز به نیروی متخصص یا ابزارهای دقیق وجود دارد، نمونهگیری امکان اجرای پژوهش را فراهم میکند.
افزایش صحت عمل: حجم کار کمتر امکان آموزش بهتر پرسشگران و کنترل دقیقتر فرایند گردآوری دادهها را فراهم میسازد.
حفظ واحدهای جامعه: در برخی جوامع که بررسی همه واحدها ممکن یا مجاز نیست، نمونهگیری تنها راه دستیابی به دادههای پژوهشی است.
انواع روشهای نمونهگیری آماری
روشهای نمونهگیری آماری بهطور کلی به دو دسته نمونهگیری احتمالی و غیراحتمالی تقسیم میشوند:
- نمونهگیری احتمالی
- نمونهگیری غیراحتمالی
انواع روشهای نمونهگیری احتمالی و غیراحتمالی
نمونهگیری احتمالی: در این روشها، هر یک از واحدهای جامعه دارای احتمال مشخص و قابل محاسبهای برای ورود به نمونه هستند. به همین دلیل، نتایج حاصل از این روشها از قابلیت تعمیم و اعتبار آماری بالاتری برخوردارند.
نمونهگیری غیراحتمالی: در این روشها انتخاب نمونه مبتنی بر قوانین احتمالات نیست و بیشتر بر قضاوت پژوهشگر استوار است. خطاهای برآورد در این روشها اغلب غیرتصادفی و غیرقابل اندازهگیریاند، اما در شرایطی مانند فقدان چارچوب نمونهگیری یا پژوهشهای خبرگانی، میتوانند مناسبترین و گاه تنها گزینه قابل اجرا باشند.
نمونهگیری تصادفی ساده
در نمونهگیری تصادفی ساده (Simple Random Sampling) هر یک از عناصر جامعه ی مورد نظر برای انتخاب شدن، شانس مساوی دارند. در این روش، افراد یا اشیای مورد نیاز از فهرست جامعه ی آماری که به همین منظور شماره گذاری و تهیه شده است به صورت تصادفی انتخاب میشوند. مطابق قانون احتمال، افراد انتخاب شده باید دارای ویژگی هایی همانند جامعهای باشند که از آن انتخاب شده اند.
روش نمونهگیری تصادفی ساده
نمونهگیری تصادفی بدون جایگذاری: یک ویژگی مهم نمونهگیری تصادفی ساده بدون جایگذاری این است که احتمال استخراج هر واحد مشخص از جامعه در هر استخراجی مساوی با احتمال استخراج آن واحد مشخص در استخراج اول است.
نمونهگیری تصادفی با جایگذاری: اگر در انتخاب n واحد نمونه، پس از انتخاب هر واحد، آن را به جامعه برگردانیم و انتخاب بعدی را انجام دهیم نمونهگیری تصادفی ساده را با جایگذاری مینامند. در این روش، انتخاب هر واحد مستقل از انتخاب واحدهای دیگر است.
نمونهگیری سیستماتیک (منظم)
نمونهگیری سیستماتیک (Systematic Sampling) مشتمل بر گزینش واحدها به روشی سیستماتیک و در نتیجه به صورتی غیر تصادفی است. فرض کنید بخواهید ۳۰۰ نفر را از دوایر تولید، بازاریابی و مالی یک سازمان انتخاب کنید. در این روش باید فهرست اعضای هر طبقه موجود باشد در اینصورت با یک تناسب ساده به تعداد کافی از هر طبقه انتخاب میشود. این روش آسانتر از روش نمونهگیری تصادفی ساده است و تفاوت آن با روش نمونهگیری ساده در این است که در این روش انتخاب هر عضو مستقل از انتخاب سایر اعضاء جامعه نیست.
نمونهگیری سیستماتیک
هنگامیکه اولین عضو انتخاب شد بقیه اعضای نمونه مورد نظر به صورت خودکار تعیین میشوند. اگر افراد جامعه به صورت تصادفی فهرست شده باشند میتوان نمونهگیری منظم را به جای نمونهگیری تصادفی ساده به کار برد. اما در صورتیکه افراد جامعه با توجه به یک نظم معین بر اساس ویژگی یا ویژگی هایی فهرست شده باشند باید از نمونهگیری تصادفی ساده استفاده کرد.
نمونهگیری تصادفی طبقهای یا چینهای
نمونهگیری طبقهای یا چینهای (Stratified Sampling) برای جوامع ناهمگنی استفاده میشود که میتوان آن را به طبقاتی همگن تقسیم کرد. در این روش ابتدا جامعه را به قسمتهای همگنی تقسیم کرده، آنگاه نمونههای تصادفی ساده مستقل، از این زیر مجموعههای جداگانه استخراج میکنیم. این نوع نمونهگیری هر یک از اعضای جامعه تعریف شده شانس برابر و مستقلی برای قرار گرفتن در نمونه دارند.
نمونهگیری طبقهای (چینهای)
منظور از مستقل بودن این است که انتخاب یک عضو به هیچ شکل در انتخاب سایر اعضای جامعه تاثیری ندارد. در این روش ابتدا فهرست اسامی تمامی اعضا را به دست آورده، سپس به هر یک از آنها نمرهای اختصاص میدهیم. سپس با استفاده از جدول اعداد تصادفی تعداد مورد نیاز را انتخاب میکنیم.
اگر جامعه مورد مطالعه کوچک باشد از روش قرعهکشی استفاده میشود. یعنی اسامی افراد را بر روی یک تکه کاغذ نوشته و در داخل کیسه قرار میدهیم. سپس کاغذها را به طور تک تک خارج میکنیم تا زمانیکه حجم نمونه مورد نظر کامل شود. روش نمونهگیری به روش تصادفی شانس نماینده بودن نمونه را افزایش میدهد.
نمونهگیری خوشهای
نمونهگیری خوشهای (Cluster Sampling) نیز یک روش نمونهگیری احتمالی است. در بسیاری از مواقع، میتوان بوسیله اجرای یک وسیله با انتخاب تصادفی گروهها یا خوشههایی از واحدهای نمونهگیری به جای گرفتن یک نمونه تصادفی ساده از جامعه، در میزان هزینه بطور اساسی صرفه جویی کرد. این روش وقتی به کار میرود که فهرست کامل افراد جامعه در دسترس نباشد. به این منظور افراد را در دسته هایی خوشهبندی میکنند سپس از میان خوشهها نمونهگیری به عمل میآورند. به طور کلی زمانی به کار میرود که انتخاب گروهی از افراد امکانپذیر و آسانتر از انتخاب افراد در یک جامعه تعریف شده باشد.
نمونهگیری خوشهای
روش نمونهگیری خوشهای پژوهشگر را از ساختن چارچوب برای تمامی جامعه بینیاز میکند. تهیه چارچوب خود اغلب یک کار پرخرج و خسته کننده است. به علاوه چون واحدهای یک خوشه، مجاور هم هستند. بنابراین دسترسی به آنها آسان است، فرآیند نمونهگیری بطور قابل توجهی به صرفه است. در نمونهگیری خوشهای واحد اندازهگیری فرد نیست. بلکه گروهی از افراد هستند که به صورت طبیعی شکل گرفته و گروه خود را تشکیل داده اند.
فرض کنید جامعه مورد نظر کلیه شهروندان بالای ۱۸ سال هستند. در اینجا نمونهگیری تصادفی ساده یا منظم زمانی میسر است که فهرست کامل تمام افراد در دست داشته باشد. چون این امر تقریباً غیرممکن است به جای انتخاب فرد به عنوان واحد نمونه گیری٬ منطقه را واحد نمونهگیری قرار میگیرد. سپس به روش نمونهگیری تصادفی ساده از بین مناطق مورد نظر را انتخاب میکنیم.
نمونهگیری چندمرحلهای
نمونهگیری چندمرحلهای در واقع نوع دیگری از نمونهگیری خوشهای است. زمانی که منطقه به صورت تصادفی انتخاب شد٬ میتوان نمونهگیری را در داخل منطقه نیز ادامه داد. به عنوان مثال مطالعه کننده ممکن است آدرس کلیه افرادی را که در یک منطقه زندگی میکنند داشته باشد بنابراین از بین این افراد٬ ۱۰ نفر را به صورت تصادفی انتخاب میکند. در روش نمونهگیری خوشهای چند مرحلهای فهرست نمونهگیری دوبار و در بعضی مواقع بیش از دو بار تهیه میشود.
نمونهگیری چندمرحلهای
نمونهگیری خوشهای برخی از مواقع در تحقیقات آموزشی به کار میرود در این نوع تحقیقات از کلاس به عنوان واحد نمونهگیری استفاده میشود. از مزیتهای عمده نمونهگیری خوشهای جلوگیری از اتلاف وقت و صرفه جویی در منابع مالی است. از معایب آن هم اینکه :
۱- دقت آن از نمونهگیری تصادفی ساده کمتر است زیرا در نمونهگیری تصادفی ساده فقط یک اشتباه وجود دارد در صورتیکه در نمونهگیری خوشهای در هر مرحله یک اشتباه نمونهگیری وجود خواهد داشت یعنی به تعداد مراحل خطای نمونهگیری وجود دارد.
۲-برای دادههای گردآوری شده از این نوع نمونهگیری فرمول آسانی را نمی توان به کار برد زیرا بکار بردن یک نوع ابزار آماری در جوامع گوناگون دقت آن را کاهش میدهد.
روشهای نمونهگیری غیراحتمالی
نمونهگیری هدفمند (قضاوتی) : نمونهگیری قضاوتی Judgmental Sampling یکی از طرحهای نمونهگیری غیراحتمالی است. در بعضی از امور، نمونهگیری جامع و کامل میسر نیست و تحقیق ناچاراً به جامعه یا نمونهای که در دسترس است محدود میشود. در این روش بخشی از جامعه بر مبنای قضاوت پژوهشگر به عنوان نمونه انتخاب میشود.
نمونهگیری در دسترس (اتفاقی) : نمونهگیری در دسترس Convenience Sampling یک روش نمونهگیری غیراحتمالی است که ملاک انتخاب نمونه سادگی دسترسی است. کلمه Convenience در لغت به معنای آسودگی و تسهیلات است. وجه تسمیه این روش نیز همین سادگی و سهولت در دستیابی به آحاد نمونه میباشد.
نمونهگیری سهمیهای : اگر اعضای طبقه یک گروه بیشتر باشد پس در نمونه نیز تعدادشان بیشتر خواهد بود. از این شیوه وقتی استفاده میشود که اولا هدف تحقیق کمتر جنبه علمی داشته باشد ثانیا ساخت جامعه مورد مطالعه مشخص باشد. روش نمونهگیری سهمیهای شرط قابلیت تعمیم را به اندازه لازم دارا نیست.
نمونهگیری اتفاقی یا احتمالی : در این نوع نمونهگیری که گاه نمونهگیری تصادفی نیز خوانده میشود انتخاب افراد بر اساس ضابطه کنترل شدهای نیست. این روش متکی به اصل “مشت نمونه خروار است” میباشد.
نمونهگیری هدفمند
نمونهگیری گلولهبرفی (Snowball Sampling) روشی غیراحتمالی است که در آن پژوهشگر با تعداد محدودی از افراد واجد شرایط آغاز میکند و هر پاسخگو، افراد دیگری را که دارای ویژگی مورد نظر هستند معرفی مینماید تا حجم نمونه بهتدریج افزایش یابد.
نمونهگیری گلوله برفی
از این روش بویژه برای نمونهگیری در مطالعات کیفی و تصمیمگیری چندمعیاره استفاده میشود. در این روش ابتدا یک فرد با مشخصات موردنظر پیدا میشود. بعد از مصاحبه یا تکمیل پرسشنامه توسط این فرد، از وی خواسته میشود تا فردی با مشخصات مشابه خود را معرفی نماید. آنگاه نفر دوم نمونه مشخص خواهد شد. با مراجعه به نفر دوم و کسب اطلاعات از وی، در پایان خواسته میشود تا فرد صاحب نظر مشابهی را معرفی نماید. این فرایند تا رسیدن به حجم قابل قبولی از خبرگان ادامه پیدا میکند.
سخن پایانی
روشهای نمونهگیری آماری اشاره به شیوههایی علمی دارد که برای دستیابی به نمونه موردنظر جهت گردآوری دادههای پژوهش، استفاده میشود. نمونهگیری یکی از تصمیمهای راهبردی در طراحی پژوهش است که انتخاب روش و حجم آن باید متناسب با هدف تحقیق، ساختار جامعه و محدودیتهای اجرایی انجام شود. هیچ روش نمونهگیری ذاتا برتر از سایر روشها نیست و اعتبار نتایج به میزان تناسب روش انتخابی با مسئله پژوهش بستگی دارد. آگاهی از منطق و کارکرد روشهای گوناگون نمونهگیری، شرط لازم برای دستیابی به یافتههای معتبر و قابل استناد است.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
