سرمایه روانشناختی سازمان (Psychological Capital) به مجموعهای از ظرفیتهای مثبت روانشناختی کارکنان اشاره دارد که موجب بهبود عملکرد، انگیزش و پایداری سازمان میشود. این مفهوم در مدیریت رفتار سازمانی و روانشناسی مثبتگرا جایگاهی مهم دارد و بهعنوان منبعی برای ارتقای بهرهوری و تابآوری شناخته میشود. در این نوشتار، مفهوم سرمایه روانشناختی، ابعاد، مدلها، کارکردها و اهمیت آن در سازمان بررسی خواهد شد.
مبانی نظری سرمایه روانشناختی
سرمایه روانشناختی سازمان به عنوان بهبود و توسعه فردی کارکنان از منظر امیدواری، خودکارآمدی، انعطافپذیری و خوشبینی تعریف میشود. این عامل یکی از انواع سرمایه سازمانی در سازمان است که ریشه در مطالعات روانشناسی کار و روانشناسی صنعتی دارد.
سرمایه روانشناختی میتواند عامل رشد و توسعه سرمایههای دیگر باشد. با بهبود این نوع سرماه، علاقه به یادگیری و استفاده از برنامههای آموزشی بیشتر میشود. بنابراین از منظر مدیریت دانش، امکان رشد دانش سازمان و سرمایه انسانی فراهم میشود. از منظر مدیریت عملکرد نیز توسعه سرمایه روانی در نهایت موجب بهبود کارایی، اثربخشی و بهرهوری سازمان میشود.
مفهوم سرمایه روانشناختی در اصل برای سازمانها طراحی شده است. فرد لوتانز پیشنهاد کرد که رشد در سازمانها باید به جای توسعه تحصیلی بر روی توسعه روانی متمرکز باشند. او استدلال میکند که منابع انسانی میتوانند به عنوان یک مزیت رقابتی عمل کنند زیرا رقبا از منابع فیزیکی، ساختاری و مالی تقلید میکنند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله به تشریح مفهوم سرمایه روانشناختی سازمان پرداخته شده است.
تعریف سرمایه روانشناختی سازمان
سرمایه روانشناختی سازمان مجموعهای از توانمندیها و وضعیتهای روانی مثبت کارکنان است که میتواند عملکرد فردی و سازمانی را تقویت کند. این سرمایه برخلاف سرمایه مالی و فیزیکی، ماهیتی روانی و درونی دارد اما نقش مهمی در موفقیت سازمان ایفا میکند.
سرمایه روان شناختی یک وضعیت توسعهای مثبت است. به عبارت دیگر احساس نیاز مداوم برای ارتقای مهارتها، توانمندیها و ظرفیتهای فردی و جمعی در سازمان تعریف میشود. این مقوله با مشخصههای زیر قابل شناسایی است:
- تعهد و تلاش لازم برای موفقیت در کارهای چالشی
- داشتن استناد مثبت درباره موفقیتهای حال و آینده
- پایداری در رسیدن به هدف برای دستیابی به موفقیت
- پایداری هنگام مواجه با سختیها و مشکلات
سرمایه روانشناختی سازمان به معنای مهارتها و دانش است و به تواناییهای کارمندان اشاره دارد. این سرمایه برای عملکرد شغلی، عملکرد سازمانی و رفاه کارمندان حائز اهمیت است. همچنین به مجموعه منابعی گفته میشود که فرد میتواند برای بهبود عملکرد خود در شغل و موفقیت خود استفاده کند.
الگوی قهرمان (HERO)
الگوی HERO هسته اصلی سرمایه روانشناختی را تشکیل میدهد و از چهار مولفه تشکیل شده است:
- امیدواری (Hope)
- خودکارآمدی (Efficacy)
- خوشبینی (Optimism)
- انعطاف پذیری (Resiliency)
این چهار بعد در کنار یکدیگر ظرفیت روانی مثبتی را ایجاد میکنند که میتواند عملکرد، انگیزش و پایداری کارکنان را در محیطهای سازمانی تقویت کند. در واقع، مدل HERO نشان میدهد که کارکنان موفق تنها به دانش و مهارت وابسته نیستند، بلکه کیفیت ذهنی و روانی آنان نیز در موفقیت سازمان نقشی اساسی دارد. سازمانهایی که بتوانند این ظرفیتها را در کارکنان توسعه دهند، معمولا از سطح بالاتری از تعهد، نوآوری و بهرهوری برخوردار خواهند بود.
الگوی قهرمان سرمایه روانشناختی
در این الگو، امیدواری (Hope) به توانایی تعیین هدف و یافتن مسیر دستیابی به آن اشاره دارد؛ خودکارآمدی (Efficacy) بیانگر باور فرد به توانایی انجام موفقیتآمیز وظایف است. خوشبینی (Optimism) نگرش مثبت نسبت به آینده و انتظار پیامدهای مطلوب را نشان میدهد؛ و انعطافپذیری یا تابآوری (Resiliency) توان سازگاری و بازیابی فرد در برابر بحرانها و فشارهای محیطی را تبیین میکند. تعامل این چهار مولفه موجب میشود کارکنان در شرایط دشوار سازمانی، نهتنها دچار فرسودگی نشوند، بلکه بتوانند فرصتهای تازهای برای رشد و یادگیری ایجاد کنند.
پرسشنامه سرمایه روانشناختی لوتانز
پرسشنامه سرمایه روانشناختی لوتانز ابزار استانداردی برای اندازهگیری میزان سرمایه روانشناختی افراد است. این پرسشنامه (PCQ) با نام لاتین Psychological Capital Questionnaires در سال ۲۰۰۷ طراحی شد و شامل ۲۴ سوال و ۴ خرده مقیاس امیدواری، تاباوری، خوشبینی و خودکارآمدی است.
ابعاد پرسشنامه سرمایه روانشناختی لوتانز
امیدواری: امید داشتن باور به نتیجه مثبت اتفاقها یا شرایط، در زندگی است. امید احساسی است درباره اینکه میتوانیم آنچه را که میخواهیم، داشته باشیم یا یک اتفاق، بهترین نتیجه را برای ما خواهد داشت. امیدوار بودن با خوشبین بودن متفاوت است. امید یک حالت احساسی است یعنی یکی از احساسات انسان است اما خوشبین بودن نتیجه یک روش و الگوی تفکر عمدی و اختیاری (بینش) است که باعث حالت و رفتار مثبت در انسان میشود.
خوشبینی: خوشبینی، نگرشی مثبت است به جهان پیرامون و فرد خوشبین با چنین نگرشی در تلاش است که دنیا را به صورت بهتری ببیند. افراد خوشبین، میدانند که جهان کامل و ایدئال نیست و هیچکس نمیتواند، همه صفات خوب و عالی را دارا باشد، اما آنها در تلاش هستند که بخشها و وجوه مثبت قضایا را بینند و امیدوار باشند که جهان به سمت خوبی و خیر حرکت کند.
انعطافپذیری: انعطاف میزان تحمل و پذیرش افراد در شرایط مختلف است. اینکه افراد چقدر بتوانند خود را با شرایط مختلف وفق دهند و در برابر عقایدی مخالف عقیده خود رفتار کنند. انطعاف پذیری وضعیتی است که افراد خود را در معرض مشکلات و سختی به آزمون قرار میدهند. برای مطالعه بیشتر پرسشنامه تاب آوری را بنگرید.
سخن پایانی
سرمایه روانشناختی سازمان یکی از مهمترین داراییهای نامشهود سازمانهای امروزی است که بر ظرفیتهای مثبت انسانی تاکید دارد. امیدواری، خودکارآمدی، تابآوری و خوشبینی میتوانند زمینه ارتقای عملکرد، سلامت روان و پایداری سازمان را فراهم سازند. از این رو، توجه به توسعه سرمایه روانشناختی میتواند نقش مهمی در موفقیت بلندمدت سازمانها ایفا کند. این نظریه بر این فرض استوار است که سازمانها تنها با منابع مالی و فناوری پیشرفت نمیکنند، بلکه کیفیت روانی کارکنان نیز عامل اساسی در رشد و اثربخشی سازمان است.
منبع: جغتاپور، پیروز. سرمایه سازمانی. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
