مرور سیستماتیک (Systematic Literature Review) روشی ساختاریافته برای گردآوری، ارزیابی و تحلیل منابع علمی پیشین است. این روش با هدف رفع تناقضات، شناسایی شکاف‌های پژوهشی و ارائه تصویری جامع از دانش موجود، اهمیت زیادی در تحقیقات دانشگاهی دارد. در این مقاله با تعریف، ویژگی‌ها و کاربردهای مرور سیستماتیک در پژوهش آشنا می‌شویم.
تعریف مرور سیستماتیک
مرور سیستماتیک (SLR) یکی از روش‌های تحقیق کیفی مبتنی بر منابع دست دوم است. منظور از منابع ثانویه همان کتاب‌ها، مقاله‌ها یا آمار و ارقام پیشین است. پیشینه پژوهش و مبانی نظری در مقابل منابع دست اول مانند مصاحبه و مشاهده قرار می‌گیرند.
مرور سیستماتیک (SLR) یک روش تحلیل مبتنی بر منابع ثانویه است که با استفاده از رویکردهای مبتنی بر تکرار به گردآوری و تحلیل داده‌ها می‌پردازد.
آرچی کوچرین
روش مرور نظام‌مند با رویکردی تکرارشونده و نظام‌مند به گردآوری، ارزیابی و تحلیل داده‌ها از کتاب‌ها، مقاله‌ها، گزارش‌ها و آمارهای منتشرشده می‌پردازد. به‌ویژه زمانی کاربرد دارد که پژوهش در حوزه مورد مطالعه غنی باشد و بتوان از آن برای شناسایی، طبقه‌بندی و تلخیص مقوله‌های زیرساختی پدیده استفاده کرد.
- مشاوره پایان‌نامه کارشناسی ارشد و رساله دکتری
- انتخاب موضوع و روش‌شناسی پژوهش
- تحلیل آماری داده‌های کمی، کیفی و آمیخته
- نگارش، استخراج و انتشار مقالات علمی
- مشاوره طرح‌های پژوهشی پسادکتری
تاریخچه پیدایش مرور سیستماتیک
نخستین نمونه از بررسی سیستماتیک در سال ۱۷۵۳ توسط جیمز لیند انجام شد. او مقاله‌ای را منتشر کرد که هدف آن ارائه خلاصه‌ای مختصر و بی‌طرفانه از شواهد در مورد اسکوربوت بود. در سال ۱۹۷۲، آرچی کاکرین کتاب درسی را با عنوان «اثربخشی و کارایی: تأملات تصادفی در خدمات بهداشتی» منتشر کرد. او در این اثر شرح بیشتری پیرامون این روش ارائه نمود.
روش «مرور سیستماتیک» به شیوه امروزی نیز نخستین‌بار توسط یک روانشناس به نام گلس (Glass) در سال ۱۹۷۶ به کار گرفته‌شد. این روش در دهه ۸۰ میلادی به تدریج در متون پزشکی وارد گردید. تا این که سال ۱۹۹۳ سازمان کاکرین افتتاح گردید. کاکرین سازمانی منحصر به فرد، جهانی و غیرانتفاعی است که به منظور کمک به توسعه و ترویج و نیز سهولت دسترسی به مطالعات مرور سیستماتیک ایجاد شد.
پس از آن کراس و لوپز به رهبری میلر (۲۰۰۰) کاربرد این روش را به علوم اجتماعی گسترش دادند. به این ترتیب کارکرد مرور نظام‌مند با هدف شناخت سازه‌های زیربنایی پدیده‌های گوناگون بسیار گسترش یافت. گرنت و بوت (۲۰۰۹) در بررسی انوع مطالعه مروری چهارده شیوه را شناسایی کردند.
گام‌های انجام مرور سیستماتیک (نظام‌مند)
روش‌های گوناگونی برای انجام مرور نظام‌مند وجود دارد. در این آموزش دو روش‌شناسی برای انجام مرور نظام‌مند ارائه می‌گردد. مرور ادبیات یک مرور برنامه‌ریزی شده برای پاسخ به پرسش‌های پژوهش با استفاده از روش‌شناسی سیستماتیک و صریح برای شناسایی، انتخاب و ارزیابی انتقادی نتایج مطالعات موجود در بررسی ادبیات است.
روش بولاند و همکاران برای مرور سیستماتیک
بولاند و همکاران (۲۰۱۳) چارچوبی برای انجام مرور نظام‌مند ارائه کردند. آنها ۳ مرحله اصلی و ۸ گام برای مرور نظام‌مند ادبیات پژوهش در نظر گرفتند که مراحل سه‌گانه اصلی عبارتند از:
- برنامه‌ریزی
- انجام مرور نظام‌مند
- گزارش مرور نظام‌مند
گام‌های روش مرور سیستماتیک (بولاند و همکاران، ۲۰۱۳)
در گام نخست؛ برنامه، روش‌های مورد استفاده و شیوه گردآوری داده‌ها را براساس پرسش‌های پژوهشی تدوین کنید. در گام دو به جستجوی منابع کتابخانه‌ای و اینترنتی و گردآوری داده‌هایی که بیشترین ارتباط با موضوع دارند بپردازد. برای این منظور باید کلمه‌های کلیدی شناسایی و در پایگاه‌های اطلاعاتی جستجو و کاوش شود. سپس مقاله‌ها را براساس تناسب با موضوع پژوهش طی چندین گام بازبینی و انتخاب کنید. مقاله‌های نامرتبط باید حذف شود. می‌توانید از رویکرد پریزما یا CASP برای این منظور استفاده کنید.
پس از گردآوری فهرست منابع، یک غربال براساس بررسی چکیده‌ها برای اطمینان از روایی مقاله‌ها پیشنهاد می‌شود. به این ترتیب پیرامون استخراج و تحلیل اطلاعات از مقاله‌ها بهتر تصمیم‌گیری می‌شود. پس از آن به مطالعه متن کامل مقاله‌ها و اصلاح موارد موردنیاز بپردازد. پس از اینکه مرور بخش‌های مختلف مقاله‌ها به پایان رسید، بررسی مقاله‌های منتخب را آغاز نمایید. در این گام به جستجوی مفاهیمی که در میان کدهای ایجاد شده، ظاهر می‌شوند بپردازد. پس از ایجاد طبقه‌های مشابه، کدهای یکسان را در آنها جاسازی کنید. با تکمیل فرایند استخراج داده‌ها، بازبینی نهایی، سازماندهی و گزارش نتایج می‌تواند در دستور کار قرار گیرد.
روش اوکولی برای مرور نظام‌مند
اوکولی و شابرام (۲۰۱۰) چارچوبی برای اجرای مرور نظام‌مند ادبیات پژوهش ارائه کردند که شامل چهار مرحله اصلی برنامه‌ریزی، انتخاب مطالعات، استخراج داده‌ها و اجرا بود. این چارچوب در سال ۲۰۱۵ توسط اوکولی بازنگری و در قالب هشت گام اجرایی منسجم ارائه شد. روش اوکولی (۲۰۱۵) یکی از چارچوب‌های شناخته‌شده برای انجام مرور نظام‌مند ادبیات پژوهش است.
گام‌های روش مرور سیستماتیک (اوکولی، ۲۰۱۵)
مراحل چهارگانه و گام‌های هشت‌گانه این روش عبارت‌اند از:
مرحله نخست: برنامه‌ریزی
۱. تعیین هدف مرور (Identify the Purpose): تعیین مسئله، اهداف و پرسش‌های اصلی مرور نظام‌مند.
۲. تدوین پروتکل (Draft Protocol): تعیین راهبرد جست‌وجو، معیارهای انتخاب مطالعات و شیوه اجرای مرور.
مرحله دوم: انتخاب مطالعات
۳. جست‌وجوی مطالعات (Search for Literature): شناسایی و گردآوری منابع علمی مرتبط از پایگاه‌های اطلاعاتی.
۴. غربالگری مطالعات (Practical Screen): بررسی منابع براساس معیارهای ورود و خروج و حذف مطالعات نامرتبط.
مرحله سوم: استخراج داده‌ها
۵. ارزیابی کیفیت (Quality Appraisal): بررسی کیفیت روش‌شناختی و اعتبار مطالعات منتخب.
۶. استخراج داده‌ها (Data Extraction): شناسایی و ثبت اطلاعات و یافته‌های مرتبط از مطالعات واجد شرایط.
مرحله چهارم: اجرا
۷. تحلیل و ترکیب یافته‌ها (Synthesis of Studies): مقایسه، طبقه‌بندی و یکپارچه‌سازی یافته‌های مطالعات.
۸. نگارش گزارش (Writing the Review): تدوین و ارائه نتایج نهایی مرور نظام‌مند.
این چارچوب امکان شناسایی، ارزیابی و ترکیب نظام‌مند یافته‌های پژوهش‌های پیشین را فراهم می‌سازد و می‌تواند برای استخراج ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های الگوهای مفهومی در پژوهش‌های مدیریت مورد استفاده قرار گیرد.
انتخاب منابع در مرور نظام‌مند
انتخاب منابع در مرور نظام‌مند با جست‌وجوی هدفمند مطالعات علمی و غربالگری آنها براساس معیارهای ورود و خروج انجام می‌شود. هدف این فرایند، شناسایی مطالعات مرتبط با پرسش پژوهش و تشکیل مجموعه‌ای معتبر از منابع برای ارزیابی کیفیت و استخراج داده‌هاست.
برای شناسایی بهتر است مقاله‌های منتشر شده در پایگاه داده‌های معتبر مانند ساینس دایرکت، اسکوپوس، امرالد و اسپرینگر بررسی شوند. دلیل انتخاب این پایگاه‌ها، پوشش حداکثری و دستیابی به جامعیت بیشتر مقاله‌ها و کسب نتایج مطلوب‌تر و معتبرتر است.
سیلوا، ۲۰۱۵
جست‌وجو با استفاده از کلیدواژه‌های مرتبط و ترکیب آنها با عملگرهای AND و OR در عنوان، چکیده و واژگان کلیدی مقالات انجام می‌شود. سپس اطلاعات مطالعات بازیابی‌شده در یک فایل ثبت می‌شود. مهم‌ترین اطلاعات موردنیاز عبارت‌اند از:
- اطلاعات کتاب‌شناختی: عنوان مقاله، نویسندگان، سال انتشار، نام نشریه و شناسه DOI.
- اطلاعات بازیابی: نام پایگاه اطلاعاتی و تاریخ جست‌وجو.
- مشخصات پژوهش: هدف، حوزه مطالعه، روش‌شناسی و جامعه یا زمینه پژوهش.
- یافته‌های مرتبط: مفاهیم، عوامل، مؤلفه‌ها و نتایج مرتبط با پرسش مرور.
پس از تجمیع نتایج جست‌وجو، رکوردهای تکراری حذف می‌شوند. در مرحله غربالگری، ابتدا عنوان و چکیده مقالات بررسی و منابع نامرتبط کنار گذاشته می‌شوند. سپس متن کامل مطالعات باقی‌مانده براساس معیارهای ورود و خروج ارزیابی می‌شود تا منابع واجد شرایط برای ارزیابی کیفیت و استخراج داده‌ها مشخص شوند.
در پایان، تعداد مطالعات شناسایی‌شده، موارد تکراری، مقالات حذف‌شده و منابع نهایی در نمودار جریان پریزما گزارش می‌شود. این نمودار امکان پیگیری و بازبینی فرایند انتخاب مطالعات را فراهم می‌سازد.
چک‌لیست استاندارد CASP در مرور نظام‌مند
از برنامه مهارت‌های ارزیابی انتقادی (CASP) می‌توان برای ارزیابی کیفیت مطالعات مرور نظام‌مند استفاده کرد. این برنامه مجموعه‌ای از چک‌لیست‌های تخصصی برای سنجش کیفیت روش‌شناختی مطالعات ارائه می‌دهد که انتخاب هر چک‌لیست به نوع پژوهش بستگی دارد.
چک‌لیست ویژه ارزیابی مطالعات مرور نظام‌مند شامل ۱۰ پرسش است که در سه بخش اصلی سازماندهی شده‌اند:
- بخش A ـ اعتبار نتایج: آیا نتایج مرور نظام‌مند معتبر و قابل اعتماد هستند؟
- بخش B ـ یافته‌های پژوهش: نتایج مرور چه هستند و از چه میزان دقتی برخوردارند؟
- بخش C ـ کاربردپذیری نتایج: آیا یافته‌ها در شرایط و زمینه موردنظر قابل استفاده هستند؟
دو پرسش نخست برای غربالگری اولیه کیفیت مرور طراحی شده‌اند. در صورت مثبت‌بودن پاسخ هر دو پرسش، ارزیابی با پرسش‌های بعدی ادامه می‌یابد. پاسخ‌ها براساس شواهد موجود در مطالعه و معمولاً در سه وضعیت «بله»، «خیر» و «نامشخص» ثبت می‌شوند. راهنمای همراه هر پرسش نیز به پژوهشگر کمک می‌کند تا قضاوت خود را براساس معیارهای مشخص انجام دهد.
توجه داشته باشید که چک‌لیست CASP برای مرور نظام‌مند، با چک‌لیست CASP برای ارزیابی مطالعات کیفی تفاوت دارد. در مرور نظام‌مند به روش اوکولی (۲۰۱۵)، برای ارزیابی کیفیت مقالات منتخب باید چک‌لیست متناسب با نوع هر مطالعه انتخاب شود؛ چک‌لیست ویژه مرور نظام‌مند صرفاً برای ارزیابی مطالعاتی به کار می‌رود که خود از نوع مرور نظام‌مند هستند.
مقایسه با فراترکیب و فراتحلیل
تفاوت اصلی این روش‌ها در شیوه ترکیب یافته‌های مطالعات پیشین است. ضرورت این شیوه از مطالعات از سه عامل اصلی ناشی می‌شود:
- انبوه اطلاعات پراکنده
- کیفیت و نتایج متناقض مطالعات
- نیاز به شناسایی شکاف‌های پژوهشی.
فراترکیب (Meta-Synthesis) بر تحلیل و تفسیر یافته‌های کیفی برای استخراج مضامین و مفاهیم مشترک تمرکز دارد و روش سندلوفسکی و باروسو از چارچوب‌های شناخته‌شده آن است.
فراتحلیل (Meta-Analysis) با استفاده از روش‌های آماری، نتایج کمی مطالعات مستقل را ترکیب و اندازه اثر تجمیعی را برآورد می‌کند. در مقابل مرور سیستماتیک با ساختاری چندمرحله‌ای، از جست‌وجوی گسترده آغاز و به انتخاب هدفمند منابع ختم می‌شود.
نکته مهم آن است که فراترکیب و فراتحلیل می‌توانند در چارچوب مرور نظام‌مند انجام شوند؛ بنابراین این روش‌ها الزاماً جایگزین مرور نظام‌مند نیستند، بلکه شیوه‌های متفاوتی برای ترکیب شواهد پژوهشی محسوب می‌شوند.
نمونه فصل چهار مرور نظام‌مند
این محصول آموزشی پارس‌مدیر، نمونه‌ای جامع و کاربردی از نگارش فصل چهارم پایان‌نامه با روش مرور نظام‌مند ادبیات پژوهش (SLR) براساس چارچوب اوکولی (۲۰۱۵) است. در این مجموعه، مراحل هشت‌گانه مرور نظام‌مند به‌صورت گام‌به‌گام و با ارائه راهبرد جست‌وجوی منابع، معیارهای ورود و خروج مطالعات، فرایند غربالگری، ارزیابی کیفیت مقالات، جدول‌های استخراج داده‌ها و شیوه شناسایی و طبقه‌بندی ابعاد، مؤلفه‌ها و شاخص‌های پژوهش تشریح شده است.
مزیت اصلی این مجموعه، ارائه یک نمونه عملیاتی و منسجم از فرایند مرور نظام‌مند برای استخراج عوامل و تدوین چارچوب مفهومی پژوهش است که به دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری کمک می‌کند ساختار، منطق و شیوه نگارش فصل چهارم پایان‌نامه خود را با دقت بیشتری فراگیرند.
سخن پایانی
مرور نظام‌مند یکی از روش‌های معتبر پژوهش برای شناسایی، ارزیابی و ترکیب یافته‌های مطالعات پیشین است. این روش با بهره‌گیری از فرایندی ساختاریافته و تکرارپذیر، امکان بررسی جامع پیشینه پژوهش و دستیابی به نتایجی مستند را فراهم می‌سازد. چارچوب هشت‌گامی اوکولی نیز با تعیین مراحل مشخص برای برنامه‌ریزی، انتخاب مطالعات، استخراج داده‌ها و تحلیل یافته‌ها، راهنمایی کاربردی برای اجرای مرور نظام‌مند ارائه می‌دهد. در مجموع، مرور نظام‌مند فراتر از گردآوری و خلاصه‌سازی مقالات است و با سازماندهی و یکپارچه‌سازی شواهد علمی، زمینه تدوین چارچوب‌های مفهومی مستند و شناسایی شکاف‌های پژوهشی را فراهم می‌کند.
فهرست منابع
حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. پارس‌مدیر.
Boland, A., Dickson, R., & Cherry, G. (2017). Doing a systematic review: A student’s guide. Sage Publications.
Glass GV, Smith ML (1979) Meta-analysis of research on the relationship of class-size and achievement. Educational Evaluation and Policy Analysis 1: 2-16.
Grant, M. J., & Booth, A. (2009). A typology of reviews: an analysis of 14 review types and associated methodologies. Health information & libraries journal, 26(2), 91-108.
Lind J. A treatise on the scurvy. In three parts. Containing an inquiry into the nature, causes, and cure, of that disease. London,: A. Millar 1753.
Okoli, C., & Schabram, K. (2010). A guide to conducting a systematic literature review of information systems research.
Okoli, C. (2015). A guide to conducting a standalone systematic literature review. Communications of the Association for Information Systems, 37, 879–910.
Silva, M. (2015). A systematic review of Foresight in Project Management literature. Procedia Computer Science, 64, 792-799.
نگارنده: پشتیبانی پارس‌مدیر | 
