شایستگیهای مدیریتی (Managerial competencies) مجموعه مهارتها، نگرشها و انگیزههای ضروری مدیران برای اداره یک شغل یا سازمان میباشد.اهمیت این مقوله در تحقق اهداف سازمانی بسیار چشمگیر است. تا جاییکه سبب شده به عنوان مهمترین سرمایه و شاخص ترین اهرمهای رشد در سازمانها شناخته شوند. نظر به اهمیت موضوع در این نوشتار شایستگیهای مدیریتی مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری شایستگیهای مدیران
تعریف شایستگیها و لزوم کاربست آنها در سازمانها نخستین بار در اوایل دهه ۱۹۷۰ مورد مطالعه و ارزیابی قرار گرفت. به عنوان یکی از کلیدی ترین عوامل بهبودعملکرد سازمانها پیشنهاد شدند. برای تعیین و تببین شایستگیها و کارکردهای آنها تعاریف متنوعی ارائه شده است.
کارکنان شایسته قادرند دانش، نگرش، مهارت و تجارب شان را در بستر شغلی خود تعمیم دهند. چنین قابلیتی میتواند ریسک پذیری و توان انطباق و سازگاری آنها را با تغییرات به طور فزایندهای تقویت کند. شایستگیهای مدیریتی لازمه دستیابی به شایستگیهای محوری سازمان است.
مهارتهای ارتباطی، حل مسئله، مشتریمحوری و توانایی کار با تیمی مهمترین شایستگیهای مدیریتی هستند. در دنیای امروز تاثیر و نقش شایستگیهای مدیریتی بر مدیریت عملکرد، مدیریت استعداد و بهبود و ارتقاء عملکرد سرمایه انسانی اهمیت بسیاری دارد.
شایستهسالاری در سازمانها نیازمند یک سیستم مدیریتی شایسته است. بنابراین باید بتوان بستر لازم را برای جذب افراد مستعد و مدیریت استعداد فراهم آورد. شایستگی رهبری مدیران در کنار شایستگی کارکنان ارکان شایستگی سازمانی هستند.
تعریف شایستگیهای مدیریتی
شایستگی ترکیبی از ویژگیها و قابلیتهای اساسی افراد است که به عملکرد موثر و اثربخش آنها مطابق با استانداردهای مورد انتظار منجر شده و میتواند کیفیت رفتار و عملکردشان را در حیطه وظایف و شرح شغلی آنها پیشبینی کند. شایستگی صرفا انجام وظایف مربوط به شرح شغلی افراد نیست، منظور از شایستگی توان و قابلیت فرد در به کارگیری و بسط دانش عمیق، نگرش و تجربیاتش در موقعیتهای مختلف شغل مورد نظر است.
شایستگیهای مدیریتی به مجموعهای از دانش، مهارتها، تواناییها، نگرشها و ویژگیهای رفتاری گفته میشود که مدیران را در هدایت کارکنان، تصمیمگیری، برنامهریزی و تحقق اهداف سازمانی توانمند میسازد.
این شایستگیها بیانگر قابلیت مدیر در اداره اثربخش منابع، ایجاد هماهنگی، حل مسائل و رهبری افراد در محیط سازمان هستند. به بیان ساده، شایستگی مدیریتی نشان میدهد یک مدیر «چگونه میتواند سازمان و افراد را بهصورت اثربخش هدایت کند».
اهمیت شایستگیهای مدیریتی
شایستگیهای مدیریتی نقش مهمی در انتخاب و انتصاب مدیران اثربخش در سازمانها ایفا میکنند. شناسایی مدیران شایسته مستلزم طراحی الگویی مبتنی بر شایستگیهای مدیریتی و نیازهای بومی سازمان است. این الگو میتواند افراد مستعد را برای موقعیتهای مدیریتی و نقشهای کلیدی سازمان شناسایی کند.
انتصاب مدیران بر پایه معیارهای شایستگی، موجب بهبود عملکرد کارکنان و تحقق اهداف سازمانی خواهد شد. مدیران ارشد مهمترین عامل توسعه منابع انسانی و پرورش استعدادهای سازمانی شناخته میشوند. مدیران زمانی میتوانند استعدادها را پرورش دهند که خود دارای شایستگیهای مدیریتی کافی باشند.
شایستگیهای مدیریتی شامل دانش، مهارت، نگرش و ویژگیهای فردی موثر بر عملکرد مدیران است. وجود نظام مدیریتی کارآمد نیازمند چارچوبی جامع برای انتخاب و توسعه مدیران شایسته و توانمند است.
تدوین مدل شایستگیهای مدیریتی
اگر استراتژی و رویکرد سازمانها بر این اساس باشد که مدیران و کارکنانی شایسته جهت تصدی پستهای کلیدی استخدام و به کار گمارده شوند، ناگزیرند که الزامات و زیرساختهای لازم را ایجاد نمایند. تدوین مدل شایستگی یکی از مهمترین زیرساختهای لازم است. شایستهگزینی و شایستهسالاری مبتنی بر مدل شایستگی یک فرآیند نظاممند است. این مدل تنها به گزینش و انتصاب افراد مستعد و شایسته ختم نمی شود.
پرورش شایستگیها و برنامهریزی برای رشد و توسعه استعدادها از اقدامات موثر برای شایستهسالاری در سازمانها است. علاوه بر این، مدلهای شایستگی میتوانند به عنوان ابزاری معتبر و پایا برای ارزیابی وضعیت موجود به کار گرفته شوند. سازمانها بر مبنای مدلهای شایستگی میتوانند علاوه بر ترسیم وضعیت مطلوب قابل تحقق، شکاف میان وضعیت موجود و مطلوب را شناسایی و ارزیابی کرده و درصدد رفع آن تلاش کنند. مدلهای شایستگی دادهها و اطلاعات کاربردی و مفیدی را برای توسعه و پرورش شایستگیها و استعداهای سازمان فراهم میآورد.
سازمانها برای پیاده سازی نظام شایسته پروری نیازمند بهره مندی از چارچوب و الگویی مشخص و معتبر برای انتخاب، انتصاب و توسعه افراد هستند. تعریف شایستگیهای مدیریتی و تدوین یک چارچوب استاندارد برای شناسایی شایستگی ها، بهبود و توسعه افراد مستلزم اتخاذ یک رویکرد بومی و مختص هر سازماناست. چشمانداز، ماموریت، اهداف کلان، استراتژیها و فرهنگ و جو سازمانها از مهمترین عوامل تعیینکننده در تدوین الگو و مدل شایستگی هستند.
ویژگی مدیران شایسته
مدیران و رهبران باتجربه و توانمند با اتکاء بر شایستگیهای مدیریتی خود میتوانند کارایی و اثربخشی تولید را افزایش دهند. آنها منابع و عوامل موثر بر تولید را شناسایی کرده و سهم هر یک را در افزایش تولید مشخص میکنند.
مدیران شایسته نوآوری را وارد چرخه تولید میکنند تا سازمان بتواند با تغییرات محیطی هوشمندانه و خلاقانه عمل کند. شایستگیهای مدیریتی و رهبری موجب تقویت رضایت شغلی و انگیزه کارکنان سازمان میشود و نرخ ترک کار و خروج کارکنان را کاهش میدهد.
مدیران و رهبران شایسته توانایی برقراری ارتباط موثر با کارکنان را دارند و با تقویت هم افزایی و تعاملات سازمانی بهرهوری سازمانی را افزایش میدهند. قابلیت یادگیری مستمر و ترغیب دیگران به یادگیری مداوم یکی از شایستگیهای کلیدی مورد نیاز مدیران و رهبران امروزی است.
مدیران شایسته برای مواجهه هوشمندانه با تغییرات آتی سازمان پیوسته یاد میگیرند و کارکنان خود را به یادگیری و توسعه مستمر تشویق میکنند. قابلیت مواجهه با مسئلههای مبهم و پیچیده و توانایی حل مسئله از دیگر شایستگیهای کلیدی مورد نیاز مدیران است.
مدیران و رهبران امروزی برای برخورداری از مهارتهای حل مسئله مستلزم تغییر نگرش و ارتقاء مدلهای ذهنی خود هستند. مدلهای ذهنی پیشرو، شفاف و منعطف در مواجهه با ابهام و پیچیدگی قادر به اجرای فرآیندهای تجزیه و تحلیل و حل مسئله است.
برگزاری کانون توسعه یکی از راهکارهای اثربخش برای آموزش شایستگیهای مدیریتی مورد نیاز مدیران و رهبران سازمان است. برنامههای آموزشی کانون توسعه میتواند به صورت هدفمند و یکپارچه بستر یادگیری مستمر را فراهم آورد.
نکات مهم در تدوین مدل شایستگی مدیران
سازمانها باید تعیین شایستگیهای مدیریتی و تدوین مدل شایستگی را به عنوان یک استراتژی اثربخش، بلندمدت و مستمر تلقی کنند تا عملکرد سازمان بهبود یافته و اهدافش محقق شود. دستیابی به مدیران و کارکنانی شایسته، مستعد و هدفمند امری یکباره، اتفاقی و تصادفی نیست و مستلزم صرف زمان، هزینه و مطالعه است.
سازمانها برای تعیین شایستگیهای مدیریتی باید ماموریت، چشمانداز، اهداف، ارزشها، فرهنگ و جو سازمان را بررسی کرده و در اولویت قرار دهند. از نظرات، انتقادات و پیشنهادات تمام ذی نفعان تاثیرگذار داخلی و خارجی سازمان برای تعیین و شناسایی شایستگیهای مدیریتی بهره بگیرند.
نتایج تحقیقات و پژوهشهای معتبر و همچنین مدلهای شایستگی سازمانهای موفق داخلی و خارجی را مطالعه کرده و با فرهنگ، نیازها و اولویتها و همچنین نوع کسبوکار سازمان مطابقت دهند. شایستگیهای مدیریتی مهم و اصلی را براساس نیازها و اولویتهای کوتاهمدت، میان مدت و بلندمدت سازمان شناسایی و صورت بندی کنند.
شایستگیهای مدیران منابع انسانی
در محیط کسبوکار و به طبع آن تغییرات پیش آمده در منابع انسانی، نیازمند مدیرانی با توانمندی بسیار بیشتر از قبل است. دیوید اولریچ تحت عنوان شایستگیهای مدیریت منابع انسانی از آنها یاد میکند. ایفای این نقشها و دستیابی به این درک و تحلیل، مستلزم مشارکت مدیران و متخصصان منابع انسانی در جلسات تصمیمگیری استراتژیک سازمان هاست، اما حضور موثر در این جلسات، به نوبه خود مستلزم آن است که این مدیران و متخصصان از قابلیت ها، مهارتها و دانش متفاوت و گستردهای برخوردار باشند.
مدیران و کارشناسان منابع انسانی در سه قابلیت مهم و استراتژیک با ضعف و ناکارآمدی مواجه هستند:
- شم کسبوکار (Business Acumen)
- درک جامع مسائل و مفاهیم مالی (Financial Comprehension)
- فهم رفتار بازار (Understanding Market Issues)
در هر یک از نقشها واحد منابع انسانی در حال گذار از فعالیتهای خرد (Micro) به فعالیتهای کلان (Mega) است. به عبارت دیگر در هر الگو و نقش مدیران و متخصصان منابع تلاش میکنند تا فعالیتهای خود و خدماتی که ارزش افزوده زیادی تولید نمی کنند را به پیمانکاران بیرونی واجد صلاحیت بسپارند. از یک مجری به یک توانا ساز تبدیل شوند. بر فعالیتهای بلندمدت و آیندهساز سازمان متمرکز شوند. سهم و مشارکت بیشتری را برای مدیران صف ایجاد و تسهیل نمایند. خود و واحدهای سازمان را بیش از قبل همراه هم راستا و در خدمت تحقق برنامهها و اهداف استراتژیک سازمان قرار دهند.
سخن پایانی
به طور کلی، شایستگیهای مدیریتی مجموعهای از دانش، مهارتها و نگرشهایی هستند که زمینه عملکرد اثربخش مدیران و تحقق اهداف سازمانی را فراهم میکنند. بررسی الگوهای مختلف نشان میدهد که هیچ مدل واحد و ثابتی برای همه سازمانها وجود ندارد و شایستگیهای مدیریتی باید متناسب با نوع کسبوکار، شرایط محیطی و نیازهای هر سازمان طراحی و بومیسازی شوند. از اینرو، تدوین یک مدل جامع و بومی شایستگی میتواند زمینه انتخاب، انتصاب و توسعه مدیران شایسته را فراهم کرده و از بهکارگیری الگوهای غیرمتناسب و ناکارآمد جلوگیری کند.
منبع: ناهد، نوشین. شایستگی سازمانی. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
