تجاریسازی دانش (Knowledge Commercialization) فرآیندی است که طی آن دانش، ایدهها، یافتههای پژوهشی و فناوریهای نوآورانه به محصولات، خدمات یا کسبوکارهای ارزشآفرین تبدیل میشوند و قابلیت عرضه به بازار را پیدا میکنند. این فرآیند پلی میان مدیریت دانش و بهرهبرداری اقتصادی از آن ایجاد کرده و نقش مهمی در توسعه اقتصاد دانشبنیان و نوآوری ایفا میکند. نظر به اهمیت موضوع در این نوشتار، «تجاریسازی دانش» مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری تجاریسازی دانش
تجاریسازی دانش ریشه در نظریههای نوآوری، مدیریت دانش، کارآفرینی فناورانه و اقتصاد دانشبنیان دارد. در گذشته، دانشگاهها و مراکز پژوهشی عمدتاً بر تولید دانش و توسعه مرزهای علم تمرکز داشتند؛ اما با افزایش نقش فناوری و نوآوری در رشد اقتصادی، ضرورت انتقال دانش به بازار و تبدیل آن به ارزش اقتصادی مورد توجه قرار گرفت.
از منظر نظری، اندیشمندانی همچون ژوزف شومپیتر، نوآوری را موتور محرک توسعه اقتصادی معرفی کردهاند. همچنین مدلهای نوآوری باز و ارتباط دانشگاه، صنعت و دولت نشان میدهند که خلق ارزش از دانش مستلزم تعامل مستمر میان نهادهای علمی، بخش خصوصی و سیاستگذاران است.
بسیاری از کشورها به نقش آن در توسعه پی بردهاند و آن را در رأس برنامهها و سیاستهای علمی خود قرار دادهاند. دانشگاهها و مراکز پژوهشهایی این کشورها، تجاریسازی پژوهشها و تامین مالی از فعالیتهای پژوهشی را جزء اولویتهای خود قرار دادهاند. بهاین ترتیب هم در رشد و پیشرفت کشور نقشآفرین هستند و هم بودجه مورد نیاز را برای ادامه و گسترش پژوهشهای فراهم کنند.
تعریف تجاریسازی دانش
تجاریسازی دانش فرآیندی است که بهوسیله آن دانایی، مهارت و تخصص تولید شده در دانشگاهها در دسترس و مورد بهرهبرداری سازمانها و جامعه قرار میگیرد. فرایند تجاریسازی در مدیریت دانش گامی در جهت پیوند رابطه صنعت و دانشگاه است و به شایستگیهای کارکردی دانش آموختگان بستگی بسیاری دارد.
از دیدگاه علمی، تجاریسازی دانش به فرآیند انتقال، توسعه و تبدیل نتایج تحقیقات، اختراعات و دانش تخصصی به محصولات، خدمات یا فناوریهای قابل عرضه در بازار اطلاق میشود. این فرآیند شامل مجموعهای از فعالیتهای فنی، حقوقی، مالی و بازاریابی است که ارزش اقتصادی دانش را محقق میسازد.
در بستر سازمانی، تجاریسازی دانش به توانایی سازمان در شناسایی ظرفیتهای دانشی، توسعه نوآوریها و تبدیل آنها به فرصتهای اقتصادی اشاره دارد. سازمانهای موفق تلاش میکنند از سرمایه فکری و دانش تخصصی خود برای ایجاد مزیت رقابتی و خلق ارزش پایدار بهره ببرند.
بر این اساس، تجاریسازی دانش را میتوان فرآیندی دانست که طی آن دانش از مرحله تولید و کشف عبور کرده و از طریق نوآوری، توسعه فناوری و ورود به بازار، به منبعی برای خلق ارزش اقتصادی و اجتماعی تبدیل میشود. در این رویکرد، دانش بهعنوان یک دارایی راهبردی تلقی میشود.
اهمیت و ضرورت تجاریسازی دانش
تجاریسازی پژوهشها و دانش تولیدی، فعالیتی اجتنابناپذیر در راستای جبران هزینههای تحقیق و توسعه آموزش عالی است. این مسئله امکان سرمایهگذاری در فناوریهای بهتر و پیشرفتهتر برای پژوهشگران و مؤسسات عرضهکننده دانش را فراهم میآورد. از سویی دیگر به توسعهیافتگی کشور و رقابتپذیری آن در کلیه صنایع بهویژه صنایع پیشرفته کمک شایانی نماید.
در واقع برای مدیریت عملکرد اقتصادی، تمرکز استراتژی سیاست مداران بر برنامههای نوآوری، توسعه فناوری و تجاریسازی قرار دارد. برای همین در اقتصاد معاصر، دانش و نوآوری به مهمترین منابع خلق ثروت و توسعه تبدیل شدهاند. ازاینرو، تبدیل دستاوردهای علمی به محصولات و خدمات کاربردی اهمیت فزایندهای یافته است.
- تبدیل دانش و پژوهش به ارزش اقتصادی
- افزایش بهرهوری سرمایهگذاریهای تحقیق و توسعه
- توسعه شرکتهای دانشبنیان و فناور
- ایجاد اشتغال تخصصی و پایدار
- افزایش رقابتپذیری سازمانها و کشورها
- تسریع انتقال فناوری به صنعت
- تقویت اقتصاد دانشبنیان و نوآوری
علاوه بر این، تجاریسازی دانش موجب میشود نتایج تحقیقات علمی از محیطهای دانشگاهی و پژوهشی فراتر رفته و در خدمت حل مسائل واقعی جامعه و صنعت قرار گیرد. به همین دلیل، این فرآیند یکی از ارکان اصلی توسعه فناوری و نوآوری محسوب میشود.
ابعاد تجاریسازی دانش
تجاریسازی دانش دارای ابعاد متعددی است که هر یک نقش مهمی در موفقیت فرآیند تبدیل دانش به ارزش اقتصادی ایفا میکنند. تحقق این هدف نیازمند حمایت از نوآوری، توسعه زیرساختهای فناوری، تقویت نظام مالکیت فکری و گسترش همکاری میان مراکز علمی و بخشهای صنعتی است. تجاریسازی موفق علاوه بر ایجاد ثروت و اشتغال، موجب ارتقای بهرهوری پژوهشها، توسعه فناوریهای بومی و افزایش توان رقابتی اقتصاد میشود.
- بعد تولید و توسعه دانش
- بعد مالکیت فکری و ثبت اختراعات
- بعد توسعه فناوری و نمونهسازی
- بعد ارزیابی بازار و نیازسنجی مشتریان
- بعد تأمین مالی و سرمایهگذاری
- بعد بازاریابی و توسعه کسبوکار
- بعد همکاری دانشگاه، صنعت و دولت
همافزایی میان این ابعاد موجب میشود دانش و فناوری با موفقیت از مرحله ایده به مرحله بازار منتقل شوند. بنابراین، تحقق تجاریسازی اثربخش مستلزم وجود زیرساختهای نوآوری، حمایتهای قانونی و اکوسیستم کارآفرینی پویا است.
سخن پایانی
تجاریسازی دانش یکی از مهمترین فرآیندهای اقتصاد دانشبنیان است که از طریق آن دستاوردهای علمی، پژوهشی و فناورانه به محصولات، خدمات و کسبوکارهای ارزشآفرین تبدیل میشوند. این رویکرد نقش مهمی در پیوند میان دانشگاه، صنعت و بازار ایفا کرده و زمینه بهرهبرداری اقتصادی از سرمایههای فکری را فراهم میسازد. در شرایطی که رقابتپذیری کشورها و سازمانها بیش از هر زمان دیگری به نوآوری و فناوری وابسته شده است، توانایی تبدیل دانش به ارزش اقتصادی به یک مزیت راهبردی تبدیل شده است. در پایان، تجاریسازی دانش بستری برای تبدیل ظرفیتهای علمی به موتور محرک توسعه اقتصادی و اجتماعی فراهم میآورد و نقشی اساسی در شکلگیری اقتصاد مبتنی بر دانش ایفا میکند.
منبع: داونپورت، توماس؛ و پروساک، لارنس. کتاب دانش در عمل. بوستون: انتشارات هاروارد.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
