طیف لیکرت

طیف لیکرت (Likert scale) یکی از رایج‌ترین ابزارهای سنجش نگرش است که برای اندازه‌گیری میزان توافق، اهمیت یا قضاوت افراد نسبت به یک موضوع به کار می‌رود. این طیف در روش پژوهش مدیریت نقش محوری در سنجش متغیرهای پنهان و تحلیل رفتار فردی و سازمانی دارد. در این مطلب، مفهوم طیف لیکرت، مبانی نظری، کاربردها و ملاحظات استفاده از آن در پژوهش‌های مدیریتی بررسی می‌شود.

تعریف و کارکرد طیف لیکرت

طیف لیکرت ابزاری برای سنجش نگرش افراد است و برای تهیه پرسشنامه‌های سنجش نگرش در مدیریت و علوم انسانی کاربرد دارد. به‌دیگر سخن، طیف لیکرت روشی برای سنجش نگرش است که در آن پاسخ‌دهندگان میزان موافقت یا مخالفت خود را با گویه‌های مشخص، بر روی یک مقیاس چنددرجه‌ای بیان می‌کنند.

این مقیاس معمولا به صورت پنج‌درجه‌ای، هفت‌درجه‌ای یا نه‌درجه‌ای طراحی می‌شود و هر درجه نشان‌دهنده شدت متفاوتی از نگرش یا قضاوت فرد است. پاسخ‌ها به‌گونه‌ای کدگذاری می‌شوند که امکان تحلیل کمی و آماری فراهم گردد.

مهم‌ترین کارکرد این مقیاس در تدوین پرسشنامه پژوهش به عنوان مهم‌ترین ابزار گردآوری داده‌ها در مطالعات مدیریت و علوم اجتماعی است. اگرچه طیف‌ها متنوعی برای طراحی پرسشنامه وجود دارد اما معمولاً از طیف لیکـرت استفاده می‌شود.

سنجش نگرش و قضاوت افراد نسبت به پدیده‌های اجتماعی و سازمانی، یکی از چالش‌های اصلی پژوهش‌های کمی است. طیف لیکرت با تبدیل برداشت‌های ذهنی به داده‌های عددی، امکان تحلیل آماری این نگرش‌ها را فراهم می‌سازد. به همین دلیل، این طیف به‌طور گسترده در پژوهش‌های مدیریت، علوم اجتماعی، آموزش و روان‌شناسی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

حد وسط طیف لیکرت

آیا طیف لیکرت باید نقطه وسط داشته باشد؟

همیشه از طیف‌های فرد استفاده کنید و طـیف زوج را انتخاب نکنید. سوالاتی مانند ممتنع، نظری ندارم و مانند آن را برای نقطه وسط در نظر بگیرید.

آیا تعداد گویه‌های پرسشنامه طیف لیکرت مشخص است؟

بطور قطعی تعداد مشخصی برای اینن پرسشنامه مشخص نشده است اما توصیه آن است از ۳۰ گویه بیشتر استفاده نشود.

حد وسط طیف لیکرت ۵ درجه چه عددی است؟

دقت کنید مقیاس پنج درجه از یک شروع می‌شود بنابراین حد وسط آن ۳ است و ۲٫۵ را در نظر نگیرید.

انواع طیف لیکرت

مقیاس لیکرت معمولا با تعداد درجات متفاوتی طراحی می‌شود که رایج‌ترین آنها مقیاس‌های پنج‌درجه‌ای، هفت‌درجه‌ای و نه‌درجه‌ای هستند. این طیف‌ها برای سنجش میزان توافق، شدت نگرش یا درجه اهمیت گویه‌ها به کار می‌روند و انتخاب تعداد درجات به هدف پژوهش و دقت مورد نظر پژوهشگر بستگی دارد.

در میان این گزینه‌ها، مقیاس پنج‌درجه‌ای متداول‌ترین شکل کاربردی آن است. این مقیاس به دلیل سادگی، سهولت پاسخ‌دهی و قابلیت تحلیل آماری مناسب، به‌طور گسترده برای بیان توافق، سنجش اهمیت یا ارزیابی وضعیت متغیرهای پژوهشی مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مقیاس ۵ درجه برای بیان میزان اهمیت یا وضعیت یک متغیر: خیلی کم، کم، متوسط، زیاد، خیلی زیاد

مقیاس ۵ درجه برای بیان توافق با سوال: کاملا مخالف، مخالف، ممتنع، موافق، کاملاً موافق

به همین ترتیب می‌توان از مقیاس هفت درجه نیز استفاده کرد. یک نمونه مقیاس هفت درجه به صورت زیر است:

در نهایت یک نمونه مقیاس نه درجه نیز ارائه شده است. این مقیاس کمتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

تدوین پرسشنامه

تهیه پرسشنامه و سایر ابزارهای سنجش، نقش مهمی در پایان‌نامه دانشجویان مدیریت ایفا می‏ نمایند. مقایس و پرسشنامه از جمله ابزارهای سنجش هستند که گاه مترادف‏ و یکسان در نظر گرفته می‏‌شوند. اگرچه اصطلاحات مقیاس و پرسشنامه قابل تبدیل به‏ یک‏دیگر هستند،اما تفاوت‌‏های قابل ملاحظه‌‏ای بین شیوه‌‏های ساخت و کار آن‏ها وجود دارد. تهیه پرسشنامه‌‏ها یا مقیاس‌‏ها کار آسانی به نظر می‏رسد،با یک برنامه واژه‌‏پرداز می‏‌توان طی یک‏ روز پرسشنامه‏‌ای کاملا درخور توجه نتظیم کرد. استفاده از پرسشنامه یکی مهم‌ترین ابزارهای گردآوری اطلاعات در تحقیق می‌باشد.

بنابراین می‏‌توان‏ گفت تهیه طراحی پرسشنامه طیف لیکرت یا مقیاسی که منجر به گردآوری داده‌‏های ارزشمندی شود، کاری دشوار است. هیچ پژوهش خوبی را نمی‌‏توان بر اساس داده‌‏هایی که با کم دقتی گرد آمده‌‏اند استوار ساخت. برای طراحی پرسشنامه پایان‌نامه مدیریت معمولا از مقیاس لیکـرت استفاده می‌شود. طیف‌های پنج درجه برای طراحی پرسشنامه مرسوم است.

برای طراحی پرسشنامه آنلاین نیز می‌توان از انواع مختلف طیف لیکرت استفاده کرد. پس از معرفی این مقیاس توسط رنسیس لیکـرت کاربرد آن در مطالعات مدیریت و علوم اجتماعی به صورت گسترده‌ای افزایش یافته است. به عنوان یک دانشجوی رشته مدیریت آشنایی با این مقیاس و نحوه کاربرد آن بسیار بااهمیت است.

سخن پایانی

طیف لیکرت ابزاری کارآمد و انعطاف‌پذیر برای سنجش نگرش‌ها در پژوهش‌های مدیریتی و اجتماعی است. در عین حال، اعتبار نتایج آن به طراحی دقیق گویه‌ها، انتخاب مناسب تعداد درجات و تحلیل صحیح داده‌ها وابسته است. استفاده آگاهانه از این طیف می‌تواند به تولید داده‌های معتبر و تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر شواهد در پژوهش‌های علمی منجر شود. با استفاده از این طیف بسادگی می‌شود داده‌های کمی برای تحلیل را گردآوری نمود.

منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارس‌مدیر.