ابرنظریه (Grand theory) چارچوبی نظری در بالاترین سطح انتزاع است که میکوشد ساختارهای بنیادین کنش و نظم اجتماعی را بهصورت فراگیر تبیین کند. این مفهوم در روش پژوهش مدیریت اهمیت دارد زیرا جهتگیری پارادایمی و مبانی نظری مطالعات را شکل میدهد و افق مفهومی تحلیل را تعیین میکند. در این نوشتار، تعریف ابرنظریه، جایگاه آن در فرایند پژوهش، تفاوت آن با نظریه میانی و نسبت آن با نظریه داده بنیاد بررسی خواهد شد.
دیباچه ابر نظریه (Grand theory)
اصطلاح «ابرنظریه» نخستین بار بهصورت انتقادی توسط چارلز رایت میلز (Wright Mills) در سال ۱۹۵۹ در کتاب تخیل جامعهشناختی به کار رفت. میلز این اصطلاح را برای نقد نظریههای بسیار انتزاعی، بهویژه دستگاه نظری تالکوت پارسونز، به کار برد. نظریههایی که در سطحی کلان به مفاهیمی مانند نظام اجتماعی، تعادل و کارکرد ساختارها میپرداختند و از نظر او فاصله زیادی با مسائل عینی جامعه داشتند. بنابراین، ابرنظریه در اصل یک برچسب انتقادی بود، نه صرفا یک عنوان توصیفی.
در علوم اجتماعی، واژه نظریه معانی گوناگونی دارد، اما در معنای رایج علمی، به مجموعهای منسجم از مفاهیم و گزارهها گفته میشود که روابط میان پدیدهها را تبیین میکند. در این میان، تمایزی مهم میان «نظریه میانی» و «ابرنظریه» وجود دارد. نظریه میانی دامنهای محدودتر و قابلیت آزمونپذیری بیشتری دارد. ابرنظریه در سطحی کلیتر و انتزاعیتر عمل میکند و چارچوبی کلان برای فهم واقعیت اجتماعی فراهم میآورد.
در پژوهشهای دانشگاهی، ابرنظریه معمولا در بخش مبانی نظری جای میگیرد و نقش جهتدهنده پارادایم پژوهش را ایفا میکند. این سطح از نظریه مستقیما برای تحلیل آماری به کار نمیرود، بلکه افق مفهومی و چارچوب اندیشهای پژوهش را تعیین میکند. انتخاب ابرنظریه باید در مرحله تدوین مسئله و چارچوب نظری انجام شود، نه پس از تنظیم فرضیهها. زیرا مبانی نظری پیشفرضهای مفهومی پژوهش را شکل میدهد و بر تعریف متغیرها و روابط میان آنها اثر میگذارد.
تعریف ابر نظریه
ابر نظریه به نظریهپردازی بسیار انتزاعی اشاره دارد که در آن ساختار و چیدمان رسمی مفاهیم بر فهم واقعیت اجتماعی تقدم دارند. بنابراین این تئوری با زندگی روزمره افراد و دغدغههای آنها، همیشه و همهجا در کنشی مداوم است.
ابر نظریه، نظریهای است که کل زندگی اجتماعی، تاریخ یا تجربه انسانی را توضیح میدهد. جایی که این ابر نظریه انتزاعی است زیرا از مفاهیم اصلی تشکیل شده است که برای درک جهان اجتماعی استفاده میشود.
بنابراین، به زبان ساده، این ابر نظریه یک نظریه اصلی است که برای توضیح یک پدیده به عنوان یک کل استفاده میشود. این نظریه انتزاعی و دور از عملیات است. بنابراین، هنوز هم به یک نظریه محدوده میانی نیاز است تا واقعیتر باشد و بتوان از آن برای ساخت یک مدل استفاده کرد.
ویژگیهای ابر نظریه، نظریه میانه و همچنین نظریه کاربردی مربوط به اطلاعات در تهیه مقالات علمی است. نظریه اصلی یا ابر نظریه مفهومی است که جهان اجتماعی در جامعه را بر اساس طرحی که در نوشتههای محققین ثبت شده است با رویدادها پیوند میدهد. سوالات و همچنین ویژگیهای ابر نظریه باید بر اساس نتایج پژوهشات قبلی باشد. هدف از مبنای نظری ارائه اطلاعات مسئله نظری در رابطه با پژوهشات قبلی است که بر اساس دانش خاصی انجام شده است.
ابر نظریه در پژوهش چیست؟
ابر نظریه در پژوهش، مفهوم اصلی مورد استفاده محققان برای تخصیص اطلاعات در مورد فرضیه هایی است که استفاده میکنند. هدف از این ابر نظریه، حمایت از پژوهشاتی است که بر اساس نتایج شکاف پژوهشی و همچنین چارچوب علمی خاصی است.
آنچه که ابر نظریه، نظریه میانه و همچنین نظریه کاربردی است در حوزههای آموزشی، حقوق، اقتصاد و پرستاری قابل استفاده است. شکاف پژوهشی مجموعهای از نتایج پژوهشات قبلی است که توسط محققین برای تعیین عنوان پروپوزال پژوهش و همچنین پایاننامه نوشته شده گردآوری شده است.
مفهوم «ابر نظریه» را با «نظریهپردازی دادهبنیاد» اشتباه نگیرید. دو واژه گرند (Grand) و گراند (Ground) بوسیله بسیاری از پژوهشگران اشتباه تلفظ میشوند.
ابر نظریه به عنوان مبنای فرضیه مورد استفاده استفاده میشود. فرضیه تخمین موقت متغیر وابسته و همچنین متغیر مستقل است. چارچوب علمی تفکر، روابط مثبت و منفی در رابطه با متغیر وابسته است که برای ایجاد متغیرهای مستقل در پژوهش استفاده میشود.
پرسشها و ویژگیهای ابر نظریه
سؤالات مربوط به نظریه کلان پژوهش کیفی و کمی باید مطرح شود تا اطمینان حاصل شود که پژوهش با اطلاعات قبلی مطابقت دارد. اساس این نظریه شامل شکافهای پژوهشی، تدوین فرضیهها و نیز چارچوبهای علمی و تعاریف عملیاتی متغیرهای معین است.
با این حال، پرسیدن این پرسش ممکن است نیاز به بررسی سوالات دیگری داشته باشد. برای نمونه، در مورد میزان ارتباط پژوهش با نظریه، نقش نظریه چیست؟ تا همین اواخر، افراد زیادی بودند که به گونهای صحبت میکردند که گویی نظریه چیزی است که جمعآوری و تجزیه و تحلیل دادهها را هدایت میکند و بر آن تأثیر میگذارد.
یک موقعیت جایگزین این است که نظریه را به عنوان چیزی که پس از جمع آوری و همچنین تجزیه و تحلیل برخی یا همه دادههای مربوط به یک پروژه اتفاق میافتد، مشاهده کنیم. ما با توجه به اهمیت واقعیت دوم یا در نظر گرفتن رابطه بین نظریه و پژوهش شروع میکنیم. منظور ما نظریه استقرایی یا قیاسی است؟
شیوه نگارش ابر نظریه در پایاننامه و پروپوزال پژوهش
نحوه تعیین ابر نظریه در پایاننامه و همچنین پیشنهادات پژوهش را میتوان از طریق مطالب مبانی نظری یافت. هدف از این مبنای نظری، بهبود کیفیت نتایج پژوهش است، زیرا پژوهشگران از نتایج قبلی با موضوع مشابه پشتیبانی دریافت کردهاند. چگونگی یافتن این ابر نظریه را میتوان بر اساس مجلات پژوهشی و کتابهای روش پژوهش که به دانشجویان تحویل داده میشود.
تعریف ابر نظریه از نظر صاحب نظران مفهوم اصلی است که آثار مکتوب را با دنیای اجتماعی در جامعه پیوند میدهد تا رابطه را توضیح دهد. نحوه تدوین ابر نظریه، نظریه میانه و همچنین نظریه کاربردی بر اساس اطلاعات مشخصی که محققین به دست آورده اند. فرآیند ارزیابی مسائل پژوهش باید بر اساس نظریهای متناسب با متغیرها باشد تا نتایج پژوهشی که در راستای آزمون فرضیههای خاص باشد به دست آید.
نظریه دامنه میانی چیست؟
نظریه دامنه میانی (Middle Range Theory) نظریهای است که برای ارتباط بین شکاف بین فرضیههای محدود مطالعات تجربه گرایی و نظریههای کلان انتزاعی استفاده میشود. برخی میگویند که این نظریه دامنه میانی نظریهای است که هنوز نمی توانیم به حقیقت آن اعتقاد داشته باشیم، اما برای توسعه فرضیههای موجود در پژوهش لازم است تا زمانی که یک تلاش سیستماتیک برای ایجاد یک نظریه ترکیبی لازم باشد که تمام پژوهشات مشابه را توضیح دهد.
این نظریه به عنوان توسعه یک فرضیه که باید آزمایش شود، نه به عنوان یک ابزار نظارتی پژوهش استفاده میشود. به طور کلی یک مدل پژوهش تولید خواهد شد. این نظریه محدوده میانی به عنوان حوزهای که نسبتاً گسترده تر از یک پدیده است، مورد توافق قرار میگیرد، اما کل پدیده را مورد بحث قرار نمی دهد و در ساخت آن به نظم و انضباط توجه زیادی میکند.
این نظریههای بزرگ نشانههایی را به محققان ارائه میدهند که چگونه میتوانند گردآوری شواهد تجربی را هدایت یا تحت تأثیر قرار دهند. بنابراین اگر کسی بخواهد نظریهای را آزمایش کند یا نتیجهگیری کند که قابل آزمایش باشد، سطح انتزاعی بیشتر میشود. ایجاد ارتباط روشن بین نظریه و دنیای واقعی برای محققان دشوار خواهد بود.
استفاده از ابر نظریه و نظریه دامنه میانی
در اینجا باید یک پارادوکس وجود داشته باشد. حتی مفاهیم بسیار انتزاعی مانند مفاهیم پارسونز از متغیرهای الگو و شرایط عملکردی باید با واقعیت خارجی رابطه داشته باشند. جایی که این ایده ممکن است ناشی از خواندن پارسونز از پژوهشات یا افکار خود در مورد آن واقعیت یا نوشتههای دیگران باشد. با این حال، سطح انتزاعی نظریه آنقدر زیاد است که استفاده از آنها در پژوهش دشوار است.
برای اهداف پژوهشی، از این ابر نظریه به صورت محدود در پژوهشات اجتماعی استفاده میشود. بالعکس، این نظریه محدوده میانی در دیدن یک پدیده قابل اعتمادتر است. به طور کلی، این نظریههای کلان نیستند که پژوهشات اجتماعی را هدایت میکنند، بلکه نظریههای دامنه متوسط هستند که بیشتر تمرکز پژوهشات تجربی را دارند. با این حال، این بدان معنا نیست که ابر نظریه مهم نیست یا لازم نیست. نظریه محدوده میانی بر خلاف نظریههای بزرگ است که در یک حوزه محدود عمل میکنند.
تئوری در محدوده کاربردها کمی متفاوت است. جایی که نظریه محدوده میانی بین نظریه کلان و همچنین یافتههای تجربی قرار دارد. این نظریه تلاشی برای درک و همچنین توضیح جنبههای تجربی است که توسط یک ابر نظریه، محدود و غیر ممکن است. حتی تمایز بین تئوری بزرگ و نظریه دامنه میانی مشکل این سوال ساده فریبنده را به طور کامل روشن نمی کند؟ این به این دلیل است که اصطلاح نظریه اغلب به روشی گسترده تر از ادبیات پیشینه موجود در زمینه پژوهشات اجتماعی استفاده میشود.
سخن پایانی
دانشمندان علوم اجتماعی گاهی اوقات تمایل دارند تا حدودی پژوهشاتی را که هیچ ارتباط روشنی بین ابر نظریه و نظریه محدوده میانی ندارند، رد کنند. این نوع پژوهش اغلب به عنوان تجربهگرایی فعال در نظر گرفته میشود. بسیار دشوار است که بگوییم نادقیق است، با برچسب تجربهگرایی ساده لوحانه، بسیاری از مطالعاتی که در آنها استراتژی انتشار به عنوان نظریه استفاده شده است، صرفاً به این دلیل که نویسندگان درگیر نظریه نبوده اند. چنین پژوهشها یا پرسشهای پژوهشی که از تجزیهوتحلیل ادبیات ناشی میشود هدایت و مشروط میشود. گردآوری دادهها و همچنین تحلیلهای بعدی برای توضیح یا یافتن راهحلهایی برای مسائل یا مشکلات پژوهشاتی که در ابتدا شناسایی شدهاند، هدایت میشود. ادبیات به عنوان نمایندهای برای نظریه عمل میکند. در بسیاری از موارد، نظریه در ادبیات نهفته یا ضمنی است.
فهرست منابع
حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
Mills, C. W. (2014). Parsons and grand theory. In Classic and Contemporary Readings in Sociology (pp. 96-102). Routledge.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
