مشاهده در تحقیق کیفی

کاربرد مشاهده در تحقیق کیفی

منبع: مشاهده در تحقیق کیفی نوشته طاهره فتحی و رباب لطفی‌نژاد مجله تحقیقات کیفی سلامت

مشاهده در روش تحقیق کیفی با مشاهده عادی روزانه متفاوت می باشد. در مشاهده روزانه، مشاهده فقط به حس بینایی محدود می شود، اما مشاهده در تحقیق کیفی، استفاده از تمام حسها برای درک بهتر پدیده می باشد. مطالعات کیفی مبتنی بر مشاهده زمانی انجام می شود که به دنبال پاسخ برای این دو سؤال هستم که مردم جه انجام می دهند و جا انجام می دهند؟». برخی از افراد مشاهده در مطالعه گراندد تئوری و اتنوگرافی را یکسان می دانند و در واقع، گراندد تئوری را قسمتی از تحقیق قوم نگاری می پندارند، اما دکتر احمدی‌فرد معتقد است که مشاهده کننده در تحقیق گراندد تئوری با توجه به هدف تحقیق به جزییات یک بعد از موضوع می پردازد؛ در حالی که مشاهده گر در تحقیق اتنوگرافی، جزییات تمام ابعاد موجود را بررسی می نماید. بنابراین، وی معتقد است که مشاهده در گراندد تئوری محدودتر از مشاهده اتنوگرافی می باشد.

همچنین، رویکرد دینامیک در تعامل گرایی نمادین و رویکرد استاتیک در اتنوگرافی، مسیر این دو را جدا می کنند. مشاهده در تحقیقات کیفی از همان ابتدا مسیر کار خود را از یک مشاهده گر اتنوگرافی جدا مینماید؛ به گونه ای که در گراندد تئوری پژوهشگر بیشتر به پدیده مورد نظر و فرایند تکیه می کند و از سایتینگ (Sitting) به سمت جزییات فرایند حرکت می نماید، اما در اتنوگرافی تمرکز بیشتر بر روی سایتینگ میباشد. همچنین، مطالعه ای بیان نمود که مسیر مشاهده در تحقیق کیفی از مشاهده به سمت مفاهیم و از مفاهیم به سمت مشاهده می باشد. این مسیر در اتنوگرافی یک طرفه می باشد و قابلیت برگشت ندارد.

تعریف مشاهده

مشاهده به معنای به کاربردن چشم بیشتر از گوش و زبان آمده است. به عبارت دیگر، مشاهده به صورت نگاه کردن صحیح و یادداشت کردن پدیده ها آنگونه که در طبیعت و روابط علت و معلولی یا روابط متقابل اتفاق می افتد، تعریف شده است. اولین قدم در هر مبحث علمی و به خصوص تبیین فرایندهای اجتماعی، مشاهده میباشد. مهم ترین نکته مشاهده این است که پدیده مورد نظر به طور مستقیم مورد مشاهده قرار می گیرد و رفتار آن طور که واقع می شود، بررسی می گردد و به دلیل این که پژوهشگر از افراد مورد مشاهده چیزی نمی پرسد، دادهها به طور مستقیم دریافت می شود و جمع آوری داده نسبت به روش های دیگر کمتر دچار خدشه می گردد.

مشاهده ساختار یافته و غیر ساختاریافته

مشاهده ساختار یافته و غیر ساختاریافته

مراحل مشاهده در تحقیق کیفی به صورت زیر است:

  • انتخاب و تعریف مسائل، مفاهیم، علائم و مشاهدات اولیه: این اقدامات به توسعه افکار و اندیشه پژوهشگر در موارد مذکور یاری می‌کند.
  • کنترل با ارزش بودن داده‌ها: این کار با گردآوری اطلاعات بیشتر برای بررسی فراوانی و توزیع پدیده‌ها، در اجتماع موردنظر صورت می‌گیرد.
  • کوشش جهت قرار دادن تک تک یافته‌ها در مدل نظام اجتماعی مورد مطالعه: پس از انجام کار میدانی در مرحله تجزیه و تحلیل نهایی انجام می‌شود که پیامد طبیعی این فرایند، ارائه یک تصویر کلی است.

مزایا و معایب روش مشاهده

حضور مداوم پژوهشگر در مکان پژوهشی و دسترسی به حجم بالایی از داده ها و اعتماد بالاتر داده ها به دلیل حضور پژوهشگر، دسترسی آسان به چگونگی رفتار و عدم نیاز به همکاری بالای مشارکت کنندگان، مهم ترین مزایای این شیوه است که می تواند مورد توجه پژوهشگران قرار بگیرد. عواملی مانند اثرگذاری پژوهشگر بر محیط پژوهش و عدم رویداد واقعی رفتار دیگران در طول مشاهده و همچنین، اثرپذیری پژوهشگر از دیگر افراد پس از مدتی حضور در یک مکان و از بین رفتن حساسیت های او و همچنین، طولانی شدن زمان مشاهده و اشکال در تحلیل داده ها به دلیل حجم بالای دادهها، از جمله معایب این شیوه می باشد. دکتر احمدی‌فرد معتقد است که حضور مداوم پژوهشگر در مکان، به تدریج اثرگذاری وی بر روی محیط پژوهش را از بین می برد.

زمینه‌های انجام مشاهده در تحقیقات کیفی

آنچه مسلم است این است که مشاهده گر در زمان جمع آوری داده ها باید بین «حقایق» و «واقعیات» افتراق ایجاد نماید. حقایق مجموعه ارزش ها و باورها می باشد؛ در حالی که این حقایق ممکن است در تعامل گرایی و مراودات تغییر نماید و یا به طور عمد در چشم پژوهشگر به نحو دیگری تبدیل شود. وی باید قبل از انجام مشاهده تمام پیش فرض های درونی و بیرونی را که ممکن است بر روی درک وی اثر بگذارد کنار گذاشته، ذهن خود را به طور کامل از موارد گفته شده پاک نماید. گاه پژوهشگر مشاهده گر باید به دیده های خود نیز اطمینان نداشته باشد و با ذکر جزییات، درصدد خوانا شدن

لایه های پنهان فرایند مورد مشاهده باشد. مشاهده در موارد ارتباطات غیر کلامی (Proximics) را می توان از روی حرکات افراد شناسایی نمود. این امر را به نام رفتارهای کینسیک (Kinesics) می شناسند که نقش بسیار مهمی در شناسایی فرهنگ و رفتارهای بیان نشده افراد دارد. زیرکی و هوش پژوهشگر در مشاهده، تمایلات و نظرات مثبت و منفی پژوهشگر، شرایط فرهنگی محیط پژوهش و حیطه اطلاعاتی پژوهشگر نیز در انجام یک مشاهده مطلوب بسیار کمک کننده است.

نتیجه‌گیری بحث مشاهده در تحقیق کیفی

مشاهده در تحقیق کیفی یک ابزار تکمیلی و مهم می‌باشد. پژوهشگر با بکارگیری تمام حواس خود در شناخت بهتر پدیده و شکل‌گیری روند یک پدیده، می‌تواند درک درستی از آن را نشان دهد. رسالت مهم مشاهده در تحقیق کیفی، پی بردن به زوایای پنهان یک فرایند مدیریتی است که در بستر سازمان شکل می‌گیرد. با انجام مشاهده دقیق و غرق شدن در پدیده مورد نظر با دیدگاه کنجکاوانه تحقیق کیفی، بکار بردن اصول و شیوه‌های علمی مشاهده و در نهایت استفاده از مصاحبه‌های کاوشگرانه، می‌توان به شکل‌گیری فرایند نهفته در روابط انسانی کمک نمود.

مطالعات کیفی مانند هر مطالعه دیگر باید براساس تعهدات و پایبندی به اصول اخلاقی شکل گیرد. بنابراین اقداماتی مانند تایید کمیته اخلاق، اجازه نامه ورود به محیط پژوهش و اخد فرم رضایت‌نامه کتبی از جمله مهم‌ترین اقدامات جهت رعایت اخلاق در مشاهده است. پژوهشگر در مطالعات مشاهده‌ای باید کلیه مراحل و تشریفات مشاهده را با نیازهای پژوهشی خود و حقوق افراد مشارکت‌کننده به‌طور همزمان با یکدیگر مطابقت دهد.