روش شناسی سیستم های نرم

روش شناسی سیستم های نرم SSM

منبع: روش شناسی سیستم های نرم نوشته آرش حبیبی نشر الکترونیک پارس‌مدیر

روش شناسی سیستم های نرم یا Soft Systems Methodology (SSM) راهکاری برای حل مساله در دنیای واقعی است. مباحث SSM با تحقیق در عملیات نرم در ارتباط است. مسائل دنیای واقعی بسیار پیچیده، چندبعدی، متعامل و انتزاعی هستند که تصور ارائه این مسائل به صورتی ساختارمند بسیار دشوار است. برای حل این مسائل، نیاز به رویکردهایی کمی-کیفی است که در حوزه روش تحقیق آمیخته قرار دارد.

روش‌شناسی سیستم‌های نرم برای نخستین بار در دهه ۷۰ میلادی توسط پیتر چکلند Checkland و همکارانش در سال ۱۹۷۸ در دانشگاه لنکستر انگلیس ابداع گردید. این روش‌شناسی از رویکرد اقدام‌پژوهی در سیستم‌هایی استفاده می‌کند که علاوه بر پیچیدگی، با مسائل دنیای واقعی یکپارچه شده‌اند. در اقدام‌پژوهی، پژوهشگر و ذی‌نفعات در موقعیت مساله مداخله نموده و سعی در انجام اقدامانی دارند که منجر به حل مشکل و بهبود موقعیت مساله پژوهش می‌گردد.

تعریف سیستم‌های نرم

در روش شناسی سیستم های نرم ، مساله به صورتی جزئی از یک سیستم و نه یک مشکل منفرد بررسی می شود. همچنین در این متدولوژی مسئله نه به عنوان یک مشکل بلکه به عنوان یک فرایند نامناسب بررسی می شود. اما برای درک بهتر این متدولوژی لازم است تا به تعریف دو نوع مسئله اقدام شود. مسئله سخت (HARD PROBLEM) به مسائلی گفته می شود که به سادگی می توان آنها را تعریف کرد. برای مثال اینکه برای اجرای موفقیت آمیز یک طرح به چه عواملی نیاز داریم، به راحتی قابل تشخیص است.

مسئله نرم (SOFT PROBLEM): مسائلی هستند که به راحتی قابل تعریف نیستند. این مسائل دارای اجزای متعدد و متنوعی از مباحث اجتماعی و سیاسی هستند. درواقع وقتی به یک مسئله نرم فکر می کنیم، تنها به خود مسئله فکر نمی کنیم بلکه به شرایط آن نیز فکر می کنیم.

مراحل روش شناسی سیستم های نرم

مراحل اصلی روش شناسی سیستم های نرم به شرح زیر می باشد:

  • تعریف موقعیتی که گمان می رود دارای چالش باشد
  • بیان موقعیت توسط کنشگران (از طریق نگاشت، تصویر غنی شده و …)
  • انتخاب مفاهیمی که ممکن است با فعالیت سیستم مرتبط باشند
  • جمع آوری مدلهای مفهومی در یک ساختار ذهنی
  • بکارگیری این ساختار جهت کشف موقعیت در دنیای واقع
  • تغییرات: تحلیل عملی و مطلوب برای موقعیت مورد نظر (حل مسئله)
  • اقدام: اجرای فرایندهای تغییر

بر این اساس چکلند معتقد است مراحل هفتگانه روش شناسی سیستم های نرم باید در دو فضای اصلی، جدا گانه اجرا شوند. مراحل ۱ و ۲ و ۵ و ۶ و ۷ در دنیای واقعی مرتبط با مشکل، و همچنین مراحل ۳ و ۴ در فضای تفکر سیستمی مرتبط با دنیای واقع اجرا می شوند.

مراحل روش شناسی سیستم های نرم

مراحل روش شناسی سیستم های نرم

جمع بندی بحث روش شناسی سیستم های نرم

برخی از ابزار‌های حل مسئله می‌توانند یک مسئله‌ی واقعا پیچیده و آشفته را، بسیار ساده کنند. در مواردی که عوامل زیادی در مسئله دخیل هستند و دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد، مشخص کردن اینکه ریشه‌ی مسئله در کجا قرار دارد، می‌تواند کار دشواری باشد و این سردرگمی می‌تواند پیدا کردن راه‌حل را غیرممکن سازد. در چنین مواردی، چیزی که به آن نیاز دارید رویکردی به حل مسئله است که دید روشنی درباره‌ی اینکه چه چیزهایی درگیر هستند، به شما می‌دهد. درنتیجه می‌توانید روی این موضوع تمرکز کنید که برای بهبود وضعیت چه کاری باید انجام دهید. در چنین وضعیت‌هایی، روش‌شناسی سیستم‌های نرم (SSM) ابزار مناسبی برای تصمیم‌گیری است.

متدولوژی سیستم نرم راه حل موثر و کارآمدی را به منظور پیاده سازی و تحلیل سیستمی از فرایندهایی که به فرایندهای تکنولوژیک و فعالیتهای انسانی وابسته اند، ارائه می دهد و زمانی به کار می رود که اهداف سیستم به سختی تعیین می شوند، اتخاذ تصمیم نامعلوم باشد، سنجش عملکرد در بهترین کیفیت غیرممکن و رفتار انسان غیرمنطقی باشد. متدولوژی سیستم نرم راه حلهای جایگزینی را پیشنهاد می دهد و یک راه حل شدنی را انتخاب می کند.