کارل پیرسون (Karl Pearson) یکی از برجستهترین آمارشناسان و ریاضیدانان تاریخ علم به شمار میرود. او با بنیانگذاری بسیاری از مفاهیم و روشهای آماری نوین، نقش تعیینکنندهای در شکلگیری آمار به عنوان یک رشته علمی مستقل ایفا کرد. بسیاری از پژوهشگران، پیرسون را از بنیانگذاران آمار مدرن میدانند؛ زیرا ابزارها و روشهایی که او توسعه داد، هنوز در علوم طبیعی، علوم اجتماعی، مدیریت و پژوهشهای کاربردی مورد استفاده قرار میگیرند.
آشنایی با کارل پیرسون
کارل پیرسون (۱۸۵۷–۱۹۳۶) در شهر لندن انگلستان زاده شد. وی در آغاز تحصیلات خود به ریاضیات، فیزیک، فلسفه و تاریخ علاقهمند بود و در دانشگاه کمبریج به تحصیل پرداخت. پیرسون از شاگردان سر فرانسیس گالتون بود و در ویرایش و تکمیل هر دو اثر ویلیام کینگدون کلیفورد نقش داشت.
پیرسون در سالهای فعالیت علمی خود به مطالعه مسائل مرتبط با اندازهگیری، تحلیل دادهها و استنباط علمی روی آورد. او معتقد بود که بسیاری از پدیدههای طبیعی و اجتماعی را میتوان با بهرهگیری از روشهای آماری تحلیل و تبیین کرد.
وی بخش عمده زندگی حرفهای خود را در دانشگاه لندن سپری کرد و نخستین گروههای علمی تخصصی در زمینه آمار را پایهگذاری نمود. آثار او نقش مهمی در توسعه آمار زیستی، روش تحقیق و تحلیل دادهها داشت.
مهمترین آثار کارل پیرسون
کتاب دستور زبان علم (The Grammar of Science) در سال ۱۸۹۲ منتشر شد. این اثر از مشهورترین کتابهای پیرسون است که در آن دیدگاههای فلسفی او درباره علم، اندازهگیری و روش علمی تشریح شده است.
کتاب سهمی در نظریه تکامل (Contributions to the Mathematical Theory of Evolution) مجموعهای از مقالات علمی او بود که نقش مهمی در توسعه روشهای آماری و زیستسنجی ایفا کرد.
پیرسون همچنین صدها مقاله علمی در زمینه آمار، احتمال، زیستسنجی و روششناسی پژوهش منتشر کرد که بسیاری از آنها به آثار کلاسیک این حوزه تبدیل شدهاند.
دستاوردهای علمی پیرسون
مهمترین دستاورد پیرسون توسعه «ضریب همبستگی پیرسون» است. این شاخص یکی از پرکاربردترین ابزارهای آماری برای سنجش شدت و جهت رابطه میان متغیرهای کمی محسوب میشود و امروزه در اغلب پژوهشهای علمی مورد استفاده قرار میگیرد.
پیرسون همچنین شاخصهای برازش، توزیع خی-دو، فاصله ماهالانوبیس، آزمون فرض آماری و بسیاری روشهای آماری دیگر را گسترش داد. این آزمون از مهمترین روشهای تحلیل دادههای طبقهبندیشده به شمار میرود و کاربرد گستردهای در علوم اجتماعی، مدیریت و علوم زیستی دارد.
از دیگر نوآوریهای او میتوان به توسعه مفهوم انحراف معیار، روش گشتاورها، تحلیل توزیعهای آماری، بنیانگذاری زیستسنجی و گسترش کاربرد ریاضیات در تحلیل دادههای تجربی اشاره کرد. بسیاری از روشهای آماری معاصر بر پایه دستاوردهای علمی او شکل گرفتهاند.
تاثیر پیرسون بر اینشتین
در سال ۱۹۰۲، آلبرت اینشتین ۲۳ ساله همراه با موریس سولووین و کنراد هابیشت گروه مطالعاتی «آکادمی المپیا» را تشکیل داد. یکی از نخستین کتابهایی که برای مطالعه پیشنهاد کرد، دستور زبان علم نوشته کارل پیرسون بود؛ اثری که برخی از ایدههای آن بعدها در مباحث فیزیک نوین اهمیت یافت.
پیرسون بر نقش ناظر در شناخت طبیعت تاکید داشت و معتقد بود قوانین علمی بازتابی از تجربه و ادراک انسان هستند. او درباره نسبی بودن برخی پدیدهها، ماهیت زمان، بعد چهارم و موضوعات مشابه بحث کرد و نگاه تازهای به رابطه میان مشاهده و واقعیت ارائه داد.
از دیدگاه فلسفی، پیرسون به ایدهآلیسم گرایش داشت و علم را ابزاری برای سازماندهی تجربههای ذهنی میدانست. هرچند نظریههای اینشتین با اندیشههای پیرسون یکسان نبود، اما آشنایی زودهنگام او با این اثر در شکلگیری نگرش انتقادیاش نسبت به مفاهیم سنتی فضا و زمان بیتاثیر نبود.
سخن پایانی
کارل پیرسون را میتوان یکی از تاثیرگذارترین چهرههای تاریخ آمار و روش تحقیق دانست. آثار و نظریههای او موجب شد آمار از مجموعهای از محاسبات پراکنده به یک دانش منسجم و کاربردی تبدیل شود. امروزه مفاهیمی همچون ضریب همبستگی پیرسون، آزمون کای دو و بسیاری از شاخصهای آماری دیگر بخش جداییناپذیر پژوهشهای علمی هستند. تاثیر میراث فکری پیرسون چنان گسترده بوده است که تقریباً تمامی شاخههای علوم تجربی و اجتماعی به نوعی از دستاوردهای او بهره میبرند. به همین دلیل، در میان مشاهیر آمار، نام کارل پیرسون بیش از هر چیز با مفهوم «همبستگی» و «آمار مدرن» گره خورده است.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
