رنسیس لیکرت (Rensis Likert) روانشناس سازمانی و نظریهپرداز برجسته آمریکایی بود که نقش مهمی در توسعه مدیریت مشارکتی، رفتار سازمانی و سنجش نگرشها ایفا کرد. او با معرفی چهار نظام مدیریتی و طراحی مقیاس مشهور لیکرت، تاثیر عمیقی بر پژوهشهای علوم اجتماعی و مدیریت گذاشت. اندیشههای وی نشان داد که مشارکت کارکنان، اعتماد متقابل و ارتباطات اثربخش از عوامل کلیدی موفقیت سازمانها هستند.
آشنایی با رنسیس لیکرت
رنسیس لیکرت (۱۹۰۳–۱۹۸۱) در ایالت وایومینگ آمریکا زاده شد و تحصیلات خود را در رشته جامعهشناسی و روانشناسی ادامه داد. علاقه او به مطالعه رفتار انسان در محیطهای کاری موجب شد بخش عمده زندگی حرفهای خود را صرف پژوهش در زمینه مدیریت، رهبری و روابط سازمانی کند.
لیکرت سالها در دانشگاه میشیگان فعالیت داشت و در آنجا «مؤسسه پژوهشهای اجتماعی» را بنیان نهاد که بعدها به یکی از معتبرترین مراکز پژوهشی جهان در زمینه علوم رفتاری تبدیل شد. پژوهشهای گسترده او در سازمانهای صنعتی و خدماتی نشان داد که شیوه رفتار مدیران با کارکنان تاثیر مستقیمی بر عملکرد، انگیزش و بهرهوری سازمان دارد.
برخلاف رویکردهای اقتدارگرایانه رایج در نیمه نخست قرن بیستم، لیکرت بر اهمیت مشارکت کارکنان در تصمیمگیری و ایجاد فضای مبتنی بر اعتماد تاکید میکرد. وی معتقد بود سازمانهایی که کارکنان خود را در امور مشارکت میدهند، عملکرد بهتری نسبت به سازمانهای مبتنی بر کنترل و اجبار دارند.
مهمترین آثار لیکرت
کتاب الگوهای نوین مدیریت (New Patterns of Management) به سال 1961مشهورترین اثر لیکرت است. در آن نتایج پژوهشهای میدانی وی درباره رفتار مدیران و اثربخشی سازمانی ارائه شده است.
او کتاب سازمان انسانی (The Human Organization) را به سال 1967 منتشر کرد. در این اثر لیکرت به بررسی روابط انسانی، ارتباطات سازمانی، انگیزش و نقش رهبری در موفقیت سازمانها پرداخت.
کتاب شیوه مدیریت تعارض (New Ways of Managing Conflict) به سال 1976 منتشر شد. این کتاب به نقش مشارکت، اعتماد و همکاری در حل تعارضهای سازمانی اختصاص دارد.
مهمترین دستاورد مدیریتی لیکرت ارائه چهار نظام مدیریتی بود که سبکهای رهبری و مدیریت را توصیف میکنند. او چهار سبک استبدادی، پدرسالار، مشورتی و مشارکتی را معرفی کرد. سبک چهار یا نظام مشارکتی مطلوبترین نظام از دیدگاه لیکرت است. در این الگو تصمیمگیری به صورت گروهی انجام میشود، اعتماد متقابل وجود دارد و کارکنان در تحقق اهداف سازمان نقش فعالی ایفا میکنند.
نام لیکرت بیش از هر چیز با «طیف لیکرت» گره خورده است. این ابزار که امروزه پرکاربردترین روش سنجش نگرشها در علوم اجتماعی و مدیریت محسوب میشود، به پژوهشگران امکان میدهد میزان موافقت یا مخالفت افراد را نسبت به یک گزاره اندازهگیری کنند. امروزه طیفهای پنجدرجهای، هفتدرجهای و حتی نهدرجهای که در پرسشنامههای مدیریت، روانشناسی و علوم رفتاری به کار میروند، ریشه در نوآوری روششناختی لیکرت دارند.
سخن پایانی
رنسیس لیکرت از جمله اندیشمندانی بود که مدیریت را از فضای کنترل و اقتدار صرف به سوی مشارکت، اعتماد و همکاری سوق داد. او نشان داد که سازمانهای موفق تنها با ساختارها و قوانین اداره نمیشوند، بلکه کیفیت روابط انسانی و میزان مشارکت کارکنان در موفقیت آنها نقش تعیینکننده دارد. آثار و نظریههای او همچنان در حوزههای رهبری، رفتار سازمانی، مدیریت منابع انسانی و روش تحقیق مورد استفاده قرار میگیرند و نام وی به عنوان یکی از تاثیرگذارترین متفکران علوم رفتاری و مدیریت در تاریخ این دانش ماندگار شده است.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
