پژوهش توسعهای (Developmental Research) نوعی پژوهش است که با هدف بهبود، تکمیل یا نوآوری در فرآیندها، محصولات، روشها یا فناوریهای موجود انجام میشود. اهمیت این روش پژوهش از آنروست که فاصله میان نظریه و عمل را کاهش داده و نتایج علمی را به ارزش کاربردی و اجرایی تبدیل میکند. نظر به اهمیت موضوع در این مقاله، پژوهش توسعهای مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
مبانی نظری و تعریف پژوهش توسعهای
پژوهش توسعهای یکی از گونههای مهم تحقیق در علوم کاربردی و بینرشتهای است که تمرکز اصلی آن بر استفاده هدفمند از یافتههای پژوهشهای بنیادی و کاربردی برای توسعه راهحلهای عملی است. در این نوع تحقیق، هدف صرفاً تولید دانش جدید نیست، بلکه تبدیل دانش موجود به ابزار، مدل، فرایند یا محصولی قابل استفاده در محیط واقعی مدنظر قرار میگیرد.
پژوهش توسعهای فرایندی نظاممند در تحقیق است که با تکیه بر دانش موجود، به طراحی، بهبود و کاربست عملی محصولات، الگوها یا راهکارهای نوین برای حل مسائل واقعی میپردازد.
از منظر روششناختی، پژوهش توسعهای اغلب با تحلیل نیازها آغاز میشود و سپس با طراحی اولیه، آزمون، اصلاح و ارزیابی مستمر ادامه مییابد. این رویکرد شباهتهایی با چرخههای یادگیری و بهبود مستمر دارد و در آن بازخورد کاربران یا ذینفعان نقش کلیدی ایفا میکند. به همین دلیل، تعامل میان پژوهشگر و محیط اجرا یکی از ویژگیهای برجسته آن محسوب میشود.
تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری
راهنمای تحلیل آماری پایاننامه و رساله دکتری مدیریت:
- تحلیل دادههای آماری با روشهای کمی
- تحلیل و کدگذاری مصاحبه با روشهای کیفی
- تحلیل آماری پایاننامه کارشناسی ارشد
- تجزیهوتحلیل روشهای آمیخته رساله دکتری
کاربرد پژوهش توسعهای
این نوع پژوهش بر پایهی یافتههای پژوهشهای بنیادی و کاربردی شکل میگیرد و تمرکز آن بر تبدیل دانش به فناوری، محصول یا خدمت قابل استفاده در عمل است. در واقع، پژوهش توسعهای مرحلهای است که در آن دانش نظری و راهکارهای کاربردی به دست آمده، به صورت مدل، سیستم، فرآورده یا روش اجرایی جدید در میآید.
در پژوهشهای توسعهای، پژوهشگر نه صرفاً در پی شناخت پدیدهها، بلکه در پی ساخت، طراحی یا بهبود آنها است. این پژوهش میتواند شامل طراحی الگوریتم، تدوین مدل تصمیمگیری، توسعه نرمافزار، بازطراحی فرآیندهای سازمانی یا بهبود فناوریهای موجود باشد. از این رو، ماهیتی عملمحور و نوآورانه دارد و خروجی آن معمولاً به شکل نمونه اولیه، مدل عملیاتی یا راهحل اجرایی قابل پیادهسازی ارائه میشود.
برای نمونه، مطالعهای با عنوان «طراحی و پیادهسازی سامانه هوشمند ارزیابی عملکرد کارکنان بر مبنای شاخصهای رفتاری» نمونهای از پژوهش توسعهای است. چنین پژوهشی با تکیه بر مبانی نظری رفتار سازمانی و روشهای تحلیل داده، در پی خلق یک ابزار جدید برای بهبود فرآیندهای ارزیابی در سازمان است. ارزش این پژوهش نه تنها در اعتبار علمی آن، بلکه در کارآمدی و قابلیت پیادهسازی عملی محصول نهایی نهفته است.
فلسفه، رویکرد و طرح پژوهش توسعهای
از منظر فلسفه پژوهش، پژوهش توسعهای معمولاً در چارچوب عملگرایی (پراگماتیسم) یا واقعگرایی انتقادی قرار میگیرد. زیرا هدف آن ایجاد تغییر ملموس و پایدار در جهان واقعی است.
بهلحاظ رویکرد پژوهش، مطالعات توسعهای غالباً قیاسی-استقرایی و آمیخته است؛ پژوهشگر از نظریههای موجود و شواهد تجربی برای طراحی و آزمون مدلها و ابزارهای جدید بهره میگیرد.
از حیث طرح پژوهش، رویکردهای پژوهش عملیاتی، طراحی و ساخت، پژوهش اقدامپژوهی و مطالعات میدانی توسعهای رایجترین قالبهای اجرایی در این حوزهاند.
مقایسه مطالعات توسعهای با بنیادی و کاربردی
در ادبیات روششناسی پژوهشهای مدیریت، انواع پژوهش بر اساس هدف به سه دسته اصلی بنیادی، کاربردی و توسعهای تقسیم میشوند. این تقسیمبندی، چارچوبی منسجم برای تمایز میان پژوهشهایی فراهم میآورد که به دنبال گسترش دانش نظری هستند. پژوهشهایی که حل مسائل عملی را دنبال میکنند. و پژوهشهایی که بر بهبود و توسعه الگوها، روشها و ابزارهای موجود تمرکز دارند.
پژوهش بنیادی با هدف تعمیق فهم نظری و گسترش مرزهای دانش انجام میشود و خروجی آن اغلب به تولید مفاهیم، چارچوبهای نظری یا تبیینهای انتزاعی منجر میگردد. در مقابل، پژوهش کاربردی معطوف به حل مسائل واقعی و عینی در سازمانها و نظامهای مدیریتی است. مطالعات کاربردی دانش موجود را در خدمت تصمیمگیری و بهبود عملکرد قرار میدهد. پژوهش توسعهای نیز با تکیه بر دستاوردهای نظری و کاربردی پیشین، در پی اصلاح، تکمیل یا بومیسازی مدلها و ابزارهای موجود است و پیوندی میان نظریه و عمل برقرار میسازد.
بهطور کلی، پژوهش توسعهای حلقهی پایانی زنجیرهی تولید دانش است که با اتکا بر دستاوردهای پژوهشهای بنیادی و کاربردی، به نوآوری، تجاریسازی و بهبود مستمر نظامهای اجتماعی و فناورانه منجر میشود.
سخن پایانی
پژوهش توسعهای را میتوان نقطه تلاقی دانش و عمل دانست. جایی که یافتههای علمی از حالت انتزاعی خارج شده و به راهکارهایی ملموس برای بهبود زندگی فردی و سازمانی تبدیل میشوند. در دنیای امروز که سرعت تغییرات فناوری و اجتماعی بالاست، اتکا به تحقیقاتی که صرفاً به تولید نظریه محدود باشند، کافی به نظر نمیرسد. این نوع پژوهش با رویکرد مسئلهمحور و مشارکتی، امکان پاسخگویی انعطافپذیر به نیازهای واقعی را فراهم میسازد. از سوی دیگر، توجه به آن میتواند بازدهی نظامهای پژوهشی را افزایش داده و اعتماد میان جامعه علمی و بخشهای اجرایی را تقویت کند. در نهایت، توسعه پایدار و نوآوری اثربخش زمانی محقق میشود که پژوهش، مسیر خود را تا مرحله اجرا و ارزیابی عملی ادامه دهد. مسیری که پژوهش توسعهای بهخوبی آن را ترسیم میکند.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
