فیشبرداری در تحقیق کتابخانهای فرایندی نظاممند برای استخراج، ثبت و ساماندهی دادهها و دیدگاههای منابع مکتوب با هدف پشتیبانی دقیق از پژوهش است. این فرایند در روش پژوهش مدیریت جایگاهی بنیادین دارد، زیرا دقت تحلیل، انسجام پیشینه پژوهش و اعتبار استدلالهای علمی را تقویت میکند. در این مطلب، مفهوم فیشبرداری، انواع آن، اصول علمی ثبت دادهها و نقش آن در تدوین پیشینه پژوهش و چارچوب نظری بررسی میشود.
تعریف و کارکرد فیشبرداری
فیشبردارى به معناى استفاده از برگههاى یک شکل و یک اندازه است که چکیده و گزیده تحقیقات پیشین در آن یادداشت مىشود. استفاده از چنین ابزاری بیشتر جنبه اسمی دارد و در عصر فناوری بیشتر به یک شوخی شباهت دارد.
فیش (Fiche) واژهاى فرانسوى و در زبان فارسى به معناى برگه است. هدف آن است که بتوان به آسانى و در زمانى کوتاه و با اسلوبى خاص ومنظم از آن بهره جست. هدف از فیشبرداری، یادداشت نمودن چکیده مطالعات و گزیده تحقیقات است تا بتوان به آسانى و در زمانى کوتاه و با اسلوبى خاص و منظم، در پژوهشهای مختلف از آن استفاده کرد.
در فیشبردارى باید از موارد و اطلاعاتى استفاده کرد که قابل استناد و داراى اعتبار باشند و از نوشتن مطالبى که خدشهپذیرند و بر پایه محکمى استوار نیستند، خوددارى کرد. این شیوهای بسیار قدیمی برای گردآوری مطالب از کتابخانهها بود.
روش فیشبرداری در تحقیقات کتابخانهای
فیشبرداری یکی از ابزارهای گردآوری اطلاعات در روش پژوهش است و بویژه در روش تحقیق کیفی و مطالعات کتابخانهای اهمیت بسیار زیادی دارد. همچنین با استفاده از این روش میتوان پیشینه پژوهش را برای تدوین فصل دوم پایاننامه یا روش فراترکیب و روش فراتحلیل ساماندهی کرد.
روش فیشبرداری شیوهای نظاممند برای ثبت و مدیریت حجم بالای اطلاعات نظری است. پژوهشگر ابتدا منابع مرتبط را شناسایی و گردآوری میکند. سپس اطلاعات هر منبع را به صورت جداگانه یادداشت مینماید. در رویکرد سنتی، این یادداشتها روی کارتهای فیش نوشته میشد. کارتها بر اساس موضوع یا ارتباط مفهومی طبقهبندی میگردیدند. این کار امکان تشخیص پیوند میان مطالب را فراهم میکرد.
امروزه همین منطق با ابزارهای دیجیتال انجام میشود. بیشتر پژوهشگران از نرمافزارهای پردازش متن مانند ورد استفاده میکنند. معمولاً دو فایل مجزا ایجاد میشود:
- فایل منابع
- فایل محتوای مقالات
فایل نخست، فایل منابع است. در این فایل تمامی اطلاعات کتابشناسی ثبت میشود. حتی منابعی که احتمال استفاده ندارند نیز درج میگردند. جزئیاتی مانند شماره صفحه و نام نویسندگان باید کامل نوشته شود. فایل دوم، فایل محتوای مقالات است. در این فایل، نکات مفهومی، روشها و یافتههای مهم یادداشت میشود. در مراحل بعد، منابع غیرضروری حذف میگردند. این شیوه از اتلاف وقت در مراحل پایانی پژوهش جلوگیری میکند.
مشخصات فیش
رشد سریع دانش و پیچیدگی و گستردگی نیازهای اطلاعاتی پژوهشگران و تاثیر متقابل این دو پدیده بر یکدیگر و عدم اطمینان به حافظه برای نگه داری و بازیابی معلومات و تاثیر بسزایی که نوشتن در یادگیری دارد، همگی موجب ارزش و اهمیت «فیش برداری» و «فیش نویسی» شده است.
جنس فیش: باید به گونهای انتخاب شود که در برابر استفاده مکرر مقاوم باشد و در عین حال حجم زیادی ایجاد نکند. به همین دلیل، کاغذ نسبتا ضخیم گزینهای مناسب است، زیرا هم دوام لازم را دارد و هم نگهداری آن در برگهدان به آسانی انجام میشود.
اندازه فیش: به موضوع پژوهش، نوع کار و سلیقه پژوهشگر وابسته است، اما معمولا از اندازههای استاندارد استفاده میشود. اندازههای رایج شامل ۷×۱۰، ۵×۷، ۵×۱۲، ۱۰×۱۵ و ۱۲×۲۰ سانتیمتر است که در میان آنها اندازه ۱۰×۱۵ سانتیمتر کاربرد بیشتری دارد.
اندازههای بزرگتر مانند ۲۰×۳۰ سانتیمتر بیشتر در پژوهشنامهنویسی، پایاننامهنویسی و تالیف کتاب به کار میروند. برای سهولت در تنظیم، طبقهبندی و بازیابی سریع اطلاعات، ضروری است که همه فیشها اندازهای یکسان و استاندارد داشته باشند.
سخن پایانی
پژوهشگر باید با تشخیص آگاهانه، نکات اساسی هر منبع را گزینش و ثبت کند. به گونهای که نه دچار افراط در یادداشتبرداری شود و نه با کاستی اطلاعات روبهرو گردد. ثبت فرضیهها، روش سنجش مفاهیم، یافتههای کلیدی، طرح پژوهش، نمونه مورد بررسی و ایدههای پژوهشی آتی، همراه با توجه به کتابشناسی و منابع مکمل، بنیان یک فیشبرداری کارآمد را شکل میدهد. گردآوری نسخه کامل منابع و یادداشتگذاری حاشیهای، ضمن صرفهجویی در زمان، امکان بازبینی دقیقتر را فراهم میکند. در پایان، سازماندهی نظاممند یادداشتها بر پایه هدف مرور منابع نظری، به انسجام و عمق تحلیل پژوهش میانجامد.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
