روابط بین سازمانی به الگوی تعاملی از ارتباطات میان شبکهای از سازمانهای رقیب یا همکار اشاره دارد که محور اصلی آن دسترسی به منابع است. روابط بین سازمانی یکی از موضوعات محوری تئوریهای مدیریت است و از جنبههای مختلف قابل بررسی است. انواع مختلفی از ارتباطات میانسازمانی نیز مطرح است که مبانی نظری مربوط به خود را دارند. در این مقاله تمامی مباحث مرتبط با روایط بین سازمانی بحث میشود.
تعریف روابط بین سازمانی
روابط بینسازمانی به تعاملات، ارتباطات و مبادلاتی اشاره دارد که میان دو یا چند سازمان بهمنظور دستیابی به اهداف مشترک یا مدیریت منابع شکل میگیرد. این روابط میتواند در قالب همکاری، رقابت، ائتلاف، شبکهسازی و تبادل اطلاعات میان سازمانها ایجاد شود. ارتباطات بینسازمانی موضوعاتی مانند جریان اطلاعات، اشتراکگذاری دانش، قدرت، شهرت و وابستگی متقابل را دربرمیگیرد.
بسیاری از پژوهشگران معتقدند سازمانها برای بقا و دستیابی به منابع محیطی ناگزیر از برقراری ارتباط با سایر سازمانها هستند. از اینرو، محیط سازمان و منابع بیرونی از مهمترین عوامل شکلگیری روابط بینسازمانی محسوب میشوند. این حوزه ماهیتی میانرشتهای دارد و در مدیریت، اقتصاد، جامعهشناسی و علوم ارتباطات مورد مطالعه قرار میگیرد.
از منظر مدیریت بازاریابی با عنوان بازاریابی صنعتی بررسی میشود و از منظر درون سازمانی با عنوان ارتباطات سازمانی بحث میگردد. اقتصاددانان و جامعهشناسان بیشتر بر مبادله منابع و وابستگی متقابل تاکید دارند، در حالی که پژوهشگران ارتباطات بر نقش تعاملات انسانی و جریان اطلاعات تمرکز میکنند. در مجموع، روابط بینسازمانی بستری برای هماهنگی، همکاری و ایجاد مزیت رقابتی میان سازمانها فراهم میسازد.
انواع روابط بین سازمانی (محیط و منابع)
دیر زمانی است روابط بین سازمانی به صورت جریانهای از داد و ستد منابع و مبادله اطلاعات وجود داشته است. در زمان کنونی الزامات و تغییرات بویژه در زمینه رقابت سرسام آور رشد سریع تکنولوژی دیدگاههای جدیدی از روابط بین سازمانی را مطرح کرده است:
- اکوسیستم سازمانی
- نظریه بومشناسی جمعیت
- نظریه وابستگی به منابع
- حکمرانی شبکهای (شبکههای همکاری)
اکوسیستم سازمانی (سیستم زیستمحیطی) نظریهای است که توسط جیمز مور مطرح گردید. براساس این نظریه در زمانی کنونی سازمانها در یک سیستم زیستمحیطی سازمانی سیر تکاملی میپیماید. مقصود از سیستم زیستمحیطی سازمانی، سیتمی است که بوسیله رابطه متقابل بین یک جامعه از سازمانها و محیط بوجود میآید. سیستم زیستمحیطی خطوط سنتی صفت را قطع میکند.
براساس نظریه بومشناسی جمعیت، مجموعهای از سازمانهای مشابه از لحاظ منابع، فعالیتها و محصولات، جمعیت را تشکیل میدهند. سازمانها در یک جمعیت جهت کسب منابع مشابه و مشتری برای محصول مشابه با یکدیگر رقابت میکنند. آنچه در این تئوری جدید است ناهمگونی سازمانها و سازشکاری آنها درون جمعیت است.
معنی عبارت وابستگی به منابع این است که سازمان به محیط وابسته است اما همواره تلاش میکند تا منابع محیط را تحت کنترل خود در آورد و بدین وسیله میزان وابستگی خود به محیط را به پایینترین حد ممکن برساند. تئوری وابستگی به منابع هم در بحث تاثیر محیط بر سازمان و هم در بحث روابط بینسازمانی حائز اهمیت است.
دیدگاه نوین حکمرانی شبکهای جایگزین دیدگاه سنتی وابستگی به منابع شده است. شرکتها با همکاری با یکدیگر سعی در افزایش توان رقابت دارند و در منابع کمیاب سهیم میشوند. جهت نوآوری و حل مسئله، همکاری شرط لازم است. مشارکت در خطر به هنگام ورود به بازار تازه، تامین هزینههای سنگین برنامههای جدید و ارائه تصویری بهتر از سازمان در صنعت از دلایل اصلی همکاری است.
سطوح روابط بین سازمانی
روابط بین سازمانی در دو سطح کلان و خرد مورد مطالعه قرار میگیرد و بر چگونگی تعامل، تبادل اطلاعات، همکاری و رقابت میان سازمانها تمرکز دارد. این رویکرد نشان میدهد سازمانها نه بهصورت منفرد، بلکه در قالب شبکهها و ساختارهای اجتماعی گسترده فعالیت میکنند. پژوهشهای این حوزه به تحلیل ساختار شبکهها، جریان اطلاعات، قدرت، شهرت، نفوذ اجتماعی و الگوهای همکاری میان سازمانها میپردازد.
روابط بین سازمانی در سطح کلان
در سطح کلان (Macro Level)، روابط بین سازمانی بر تحلیل ساختارهای گسترده شبکهای و پویایی سیستمهای بین سازمانی تمرکز دارد. در این رویکرد، موضوعاتی مانند تراکم شبکه، سرمایه اجتماعی، جریان اطلاعات و ساختارهای همکاری مورد توجه قرار میگیرد.
نظریه ساختیابی (Structuration Theory) و تحلیل شبکه اجتماعی (Social Network Analysis) از مهمترین رویکردهای نظری این حوزه هستند. این مطالعات نشان میدهد نحوه پیوند و تعامل سازمانها میتواند بر مشروعیت، نفوذ، قدرت و عملکرد کل شبکه اثرگذار باشد.
روابط بین سازمانی در سطح خرد
در سطح خرد (Micro Level)، تمرکز اصلی بر کنشها، ارتباطات و همکاریهای مستقیم میان سازمانها و نمایندگان آنها است. در این سطح، موضوعاتی مانند اشتراکگذاری اطلاعات، همکاری بین سازمانی، رقابت و اعتماد متقابل بررسی میشود.
نظریه پیوند (Linkage Theory) و مطالعات شبکههای سازمانی نشان میدهد همکاریهای مستمر میتواند زمینه شکلگیری روابط پایدار و تبادل منابع را فراهم کند. این رویکرد همچنین بر نقش تعاملات روزمره و ارتباطات انسانی در توسعه همکاریها و ایجاد مزیت جمعی تاکید دارد.
سخن پایانی
روابط بین سازمانی به یکی از مهمترین ابعاد مدیریت و تئوری سازمان در عصر حاضر تبدیل شده است، زیرا سازمانها برای بقا، رشد و دستیابی به منابع و قابلیتهای مورد نیاز ناگزیر از تعامل با سایر سازمانها هستند. این روابط میتواند در قالب همکاری، رقابت، ائتلاف راهبردی، شبکهسازی و تبادل منابع شکل گیرد و بر عملکرد، مشروعیت و مزیت رقابتی سازمانها اثرگذار باشد. گسترش فناوری، جهانیشدن و پیچیدگی محیط کسبوکار نیز اهمیت تعاملات بین سازمانی را بیش از گذشته افزایش داده است. از اینرو، توانایی مدیریت روابط و ایجاد همکاری موثر با ذینفعان و سازمانهای دیگر، به یکی از عوامل کلیدی موفقیت سازمانهای امروزی تبدیل شده است.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
