چارچوب نظری پژوهش

چارچوب نظری پژوهش چیست؟

منبع: چارچوب نظری و طرح تحقیق کتاب روش تحقیق در علوم اجتماعی نوشته مرتضی عزتی

چارچوب نظری یکی از مفاهیم مهم در بحث روش تحقیق است. هدف از انتخاب روش تحقیق این است که مشخص نمائیم برای بررسی موضوعی خاص چه روش تحقیقی لازم است و محقق چه روش و شیوه ای را اتخاذ کند تا او هر چه دقیق تر و سریعتر به پاسخ های تحقیق مورد نظر دست یابد. بر اساس هدف، تحقیقات علمی را می توان به تحقیقات بنیادی و کاربردی تقسیم کرد. تحقیقات بنیادی در جستجوی کشف حقایق و واقعیات و شناخت پدیده ها و اشیاء بوده که مرزهای دانش عمومی بشر را توسعه می دهند و قوانین علمی را کشف نموده به تعیین ویژگی ها وصفات یک واقعیت می پردازند.

طرح نظری تحقیق

منظور از طرح نظری مساله تحقیق، بررسی نظریه‌های مربوط، نقادی آنها و در نهایت انتخاب چارچوب نظری مناسب تحقیق است. این کار در سه مرحله انجام می‌شود:

۱) مطالعه ادبیات پژوهش و نظریه‌های مختلف و شناسایی روابط میان آنها

۲) نقد و تحلیل نظریه‌های رقیب

۳) برگزیدن یک طرح نظری

ابتدا پس از تامل در متون و نظریه‌های مربوط به تحقیق، جنبه‌های گوناگون مساله‌ای که در پرسش نخستین پژوهش مطرح شده است و نیز روابطی که بین آنها برقرار است، مشخص می‌گردد. سپس نظریه‌های مختلف نقد و تحلیل می‌شود. در نهایت یک طرح نظری که با ویژگی‌های تحقیق تناسب دارد انتخاب می‌شود. این طرح نظری شالوده مرحله بعدی که تعیین مدل تحلیلی تحقیق است را تشکیل می‌دهد. در واقع طرح نظری مساله تحقیق پل ارتباطی دو پرده گسست و ساختن روش علمی است.

مدل تحلیلی تحقیق

مدل تحلیلی دنباله طبیعی طرح نظری مساله تحقیق است که بصورت عملی نشانه‌ها و خط سیرهایی را که نهایتاً برای اجرای مشاهده و تحلیل در نظر گرفته خواهند شد، به یکدیگر مرتبط می‌سازد. اما آنچه چارچوب نظری را از مدل تحلیلی متمایز می‌کند عملی بودن یا عملیاتی بودن مدل تحلیلی است که باید به عنوان راهنمای مشاهده بکار رود. وظیفه مدل تحلیلی، فراهم آوردن زمینه و تسهیل در قالب‌بندی فرضیه‌ها است. در نتیجه می‌توان گفت مدل تحلیلی از مفاهیم و فرضیه‌هایی تشکیل شده است که باهم ارتباط تنگاتنگی دارند و مجموعاً چارچوب تحلیلی منسجمی را تشکیل می‌دهند.

چارچوب نظری

چارچوب نظری مبنایی است که تمام پژوهش بر مبنای آن اجرا می‌شود. چارچوب نظری یک شبکه منطقی، توسعه یافته، توصیف شده و کامل بین متغیرهایی است که از طریق فرایندهایی مانند مصاحبه، مشاهده و بررسی ادبیات موضوع (پیشینه پژوهش) فراهم آمده است. مدل تحلیلی با استدلالی قیاسی از نظریه‌ها به فرضیه‌های پژوهش ختم می‌شود. اگر فرضیه‌ها در قالب یک شکل ترسیم شود به مدل مفهومی تحقیق ختم می‌شود.