چارچوب نظری پژوهش

چارچوب نظری پژوهش چیست؟

چارچوب نظری Theoretical framework به مجموعه ای از مفروضات بنیادی لازم برای محدود و معین کردن موضوع یا مضمون یک علم یا یک نظریه گفته می‌شود. چارچوب نظری یکی از مفاهیم مهم در بحث روش تحقیق است. هدف از انتخاب روش تحقیق این است که مشخص نمائیم برای بررسی موضوعی خاص چه روش تحقیقی لازم است و پژوهشگر چه روش و شیوه ای را اتخاذ کند تا او هر چه دقیق تر و سریعتر به پاسخ های تحقیق مورد نظر دست یابد. بر اساس هدف، تحقیقات علمی را می توان به تحقیقات بنیادی و کاربردی تقسیم کرد. تحقیقات بنیادی در جستجوی کشف حقایق و واقعیات و شناخت پدیده ها و اشیاء بوده که مرزهای دانش عمومی بشر را توسعه می دهند و قوانین علمی را کشف نموده به تعیین ویژگی ها وصفات یک واقعیت می پردازند.

اگرچه عبارت های پژوهشگران در باره تعریف چارچوب نظری، متفاوت است. اما این تعریف ها از نظر محتوا تفاوت چندانی با یکدیگر ندارند. روی هم رفته می توان گفت که یک طرح یا چارچوب نظری در حوزه علوم اجتماعی، مجموعه ای نظام مند از فرضیه های اطمینان بخش و کم و بیش تجربه شده و تعمیم یافته در زمینه رفتار اجتماعی خاص انسان است که پایه و پشتوانه تحلیل ها و شکل استدلال های محقق را در یک طرح پژوهشی تشکیل می دهد. در همان حال، پژوهشگر سعی می کند در خلال تحلیل داده های خود، مصادیق جدیدی برای آن فرضیه های کلی ارائه کند. به عبارت دیگر، کار پژوهشگر در ارتباط با چارچوب نظری گزینش شده، تطبیق آن به عنوان مجموعه ای از قواعد کلی و منسجم بر مصادیق جدید است.

طرح نظری تحقیق

منظور از طرح نظری مساله تحقیق، بررسی نظریه‌های مربوط، نقادی آنها و در نهایت انتخاب چارچوب نظری مناسب تحقیق است. این کار در سه مرحله انجام می‌شود:

۱) مطالعه ادبیات پژوهش و نظریه‌های مختلف و شناسایی روابط میان آنها

۲) نقد و تحلیل نظریه‌های رقیب

۳) برگزیدن یک طرح نظری

ابتدا پس از تامل در متون و نظریه‌های مربوط به تحقیق، جنبه‌های گوناگون مساله‌ای که در پرسش نخستین پژوهش مطرح شده است و نیز روابطی که بین آنها برقرار است، مشخص می‌گردد. سپس نظریه‌های مختلف نقد و تحلیل می‌شود. در نهایت یک طرح نظری که با ویژگی‌های تحقیق تناسب دارد انتخاب می‌شود. این طرح نظری شالوده مرحله بعدی که تعیین مدل تحلیلی تحقیق است را تشکیل می‌دهد. در واقع طرح نظری مساله تحقیق پل ارتباطی دو پرده گسست و ساختن روش علمی است.

مدل تحلیلی تحقیق

مدل تحلیلی دنباله طبیعی طرح نظری مساله تحقیق است که بصورت عملی نشانه‌ها و خط سیرهایی را که نهایتاً برای اجرای مشاهده و تحلیل در نظر گرفته خواهند شد، به یکدیگر مرتبط می‌سازد. اما آنچه چارچوب نظری را از مدل تحلیلی متمایز می‌کند عملی بودن یا عملیاتی بودن مدل تحلیلی است که باید به عنوان راهنمای مشاهده بکار رود. وظیفه مدل تحلیلی، فراهم آوردن زمینه و تسهیل در قالب‌بندی فرضیه‌ها است. در نتیجه می‌توان گفت مدل تحلیلی از مفاهیم و فرضیه‌هایی تشکیل شده است که باهم ارتباط تنگاتنگی دارند و مجموعاً چارچوب تحلیلی منسجمی را تشکیل می‌دهند.

چارچوب نظری

چارچوب نظری مبنایی است که تمام پژوهش بر مبنای آن اجرا می‌شود. چارچوب نظری یک شبکه منطقی، توسعه یافته، توصیف شده و کامل بین متغیرهایی است که از طریق فرایندهایی مانند مصاحبه، مشاهده و بررسی ادبیات موضوع (پیشینه پژوهش) فراهم آمده است. مدل تحلیلی با استدلالی قیاسی از نظریه‌ها به فرضیه‌های پژوهش ختم می‌شود. اگر فرضیه‌ها در قالب یک شکل ترسیم شود به مدل مفهومی تحقیق ختم می‌شود.

خلاصه و جمع‌بندی

برخی تصور می کنند که می توانند بدون نظریه [چارچوب نظری] نیز یک تحقیق را انجام دهند. این گونه تحقیقات گرچه ممکن است در موارد استثنایی به بخش هایی از واقعیت ها بینجامد، اما… هر کس تئوری ها را بهتر بشناسد، بهتر می تواند از پس مسئله مورد تحقیق برآید. تئوری ها کمک می کنند که ما محیط بیرونی خود را به طور سیستماتیک تر ادراک کنیم و مسائل را به طور هدفمندتر کشف نماییم و این مسائل را در قالب های وسیع تر، یعنی در یک شبکه وسیع تر از روابط علی تبیین کنیم.

اینکه چرا به نظریه نیاز داریم؟ و به عبارت دیگر، داشتن چارچوب نظری چه ضرورتی دارد؟ پاسخ این است که اگر قادر باشیم مشاهده ها را طبقه بندی و توصیف کنیم و هم چنین اگر بتوانیم جریان وقوع حوادث را توصیف کنیم، در این صورت آنچه ب اید بگوییم، گفته ایم. به نظر می رسد که نظریه فقط به این دلیل وجود دارد که توصیف ها و طبقه بندی ها کامل و کافی نیستند….، زیرا همیشه در مشاهدات ما اشتباهاتی وجود دارند و غالباً حوادث و پدیده هایی رخ می دهند که به دلایلی قابل مشاهده نیستند. نظریه علی رغم محدودیت های زمانی و لزوم حساسیت و دقّت در مشاهدات، همواره به عنوان وسیله ای برای جلوگیری از اشتباهات مورد نیاز است.