گزارههای پژوهش (Research Proposition) بیان نظری و جهتدار از رابطه یا وضعیت مورد انتظار میان مفاهیم پژوهش است که بدون الزام به آزمون آماری، چارچوب تبیینی مطالعه را مشخص میکند. این مفهوم در روش پژوهش کیفی و نظری اهمیت دارد، زیرا امکان صورتبندی منسجم ایدههای پژوهشگر و هدایت فرایند تحلیل را در غیاب فرضیههای کمی فراهم میسازد. در این مطلب، مفهوم گزاره تحقیق، اهداف پژوهش، تفاوت سوال و فرضیه، و جایگاه آن در طراحی پژوهش بررسی میشود.
انواع گزارههای پژوهش: هدف، سوال و فرضیه
گزارههای پژوهش بیان رابطه آزمایشی و حدسی میان سازههای پژوهش است. در یک پروپوزال مدیریت پس از بیان مسئله و اهمیت و ضرورت تحقیق نوبت به گزارههای تحقیق میرسد. گزارههای تحقیق شامل اهداف، سوالات و فرضیههای تحقیق است. در این نوشتار هریک از این گزارهها مفهومسازی و تعریف خواهد شد.
هر تحقیق علمی سه گزاره اصلی دارد:
هدف تحقیق: بیان میکند پژوهشگر قصد دارد در پایان مطالعه به چه چیزی دست یابد یا چه چیزی را بررسی کند.
سوال تحقیق: پرسشی است که مسئله اصلی پژوهش را بهصورت مشخص، شفاف و قابل پاسخ طرح میکند.
فرضیه تحقیق: پیشبینی رابطه میان متغیرهاست که بهصورت جمله خبری و آزمونپذیر بیان میشود.
گزارههای پژوهش: اهدف، سوالات فرضیه ها
برای دستیابی به گزارههای پژوهش از جمله فرضیهها یا سؤالهای تحقیق، پژوهشگر باید ابتدا به بررسی پیشینه پژوهش بپردازد. برای این منظور لازم است با توجه به مفاهیم و اصطلاحات زیربنایی موضوع مورد بررسی، پژوهشهای پیشین را مورد نظر قرار دهد. هدف از انجام این عمل، پی بردن به گزارههای پژوهشهای قبلی است که در این زمینه یا زمینههای مشابه ارائه شدهاست.
تدوین گزارههای پژوهش (هدفها، سوالات و فرضیهها)
برای محدود کردن یک موضوع به یک مسئله ی خاص اقدامهای زیر توصیه میشود:
- بررسی منابع دست دوم (مجلههای علمی یا دایره المعارف و سالنامهها و کتب راهنما)
- تماس با استفاده کنندگان احتمالی نتایج تحقیق به منظور تصریح نیازها
- گفتگو با کسانی که در زمینه ی مورد نظر تخصص داشته یا دارای، تجربه و اطلاعات خاص میباشند.
بالاخره پژوهشگر باید درباره ی انتخاب متغیرها یا مفاهیم، انتخاب جامعه یا منابع دادهها و منطق گزاره ی مسئله تصمیم بگیرد. گزارههای اولیه ی مسئله معمولاً چندین بار در طی تدوین طرح تحقیق برای به دست آوردن معنای دقیق بازسازی میشود.
گزارههای مسئله تحقیق شامل هدف ها، سؤالهای خاص و فرضیههای تحقیق میباشد و باید باهم منطبق باشند.
پژوهشگر ضمن بررسی گزارههای پژوهش قبلی، روش و ابزارهای گردآوری اطلاعات و نتایج حاصل از پژوهشهای قبلی را مورد توجه قرار داده و به نقاط قوت و ضعف آنها پی برده و گزارههای مسئله خود را با توجه به آنها مشخص میکند. گزارههای پژوهش از موضوع تحقیق خاص تر است و دامنه ی مسئله تحقیق را محدود مینماید.
گزاره مسئله پژوهشگر را در تدوین طرح و گزارش تحقیق هدایت میکند. برای عملی بودن یک تحقیق، موضوع به مسئله ی خاصی محدود میشود. اگر مسئله کلی و یا دارای متغیرها و مفاهیم متعدد باشد، تفسیر نتایج آن مشکل خواهد بود. لذا مسئله باید چنان بیان شود که محدود باشد.
هدفهای تحقیق
در اجرای پژوهشهای علمی پس از بیان مسئله ی تحقیق پژوهشگر قصد خود را به صورت عملیاتی که از طریق مشاهدههای عینی قابل دستیابی است بیان میکند. در برخی از پژوهشها پژوهشگر به جای طرح سؤالهای پژوهشی یا فرضیه فقط به بیان هدف میپردازد. این امر معمولاً در تحقیقات کیفی به چشم میخورد.
برای مثال، هدف یک تحقیق را میتوان به صورت زیر بیان نمود:
«تحول دیجیتال در پایگاه پارسمدیر جهت افزایش مشارکت پژوهشگران»
هدف کلی فوق الذکر را میتوان با توجه به ابعاد مسئله که قبلاً در پیشینه ی تحقیق مورد نظر قرار گرفته است، در هدفهای جزئی زیر محدود نمود:
- شناسایی ابعاد و مؤلفههای تحول دیجیتال در پایگاه پارسمدیر.
- بررسی رابطه میان ابعاد تحول دیجیتال و میزان مشارکت پژوهشگران.
- تحلیل میزان تأثیر هر یک از مؤلفههای تحول دیجیتال بر مشارکت پژوهشگران.
- اولویتبندی مؤلفههای تحول دیجیتال مؤثر بر افزایش مشارکت پژوهشگران.
- شناسایی وضعیت موجود مشارکت پژوهشگران در پایگاه پارسمدیر.
- ارائه پیشنهادهای کاربردی برای ارتقای مشارکت پژوهشگران مبتنی بر تحول دیجیتال.
برای بیان هدف باید از عنوان و موضوع پایاننامه و طرح پژوهشی استفاده کرد. این هدف در هدفهای جزئی متبلور میشود تا امکان بررسی مسئله فراهم شود.
سؤالهای تحقیق
مسئله پژوهش در مطالعات کیفی و کمّی میتواند بهصورت سؤال بیان شود و بیان سؤالی مسئله معمولا ترجیح داده میشود، زیرا ساده، روشن و هدایتکننده فرایند طراحی پژوهش است. سؤالهای تحقیق پژوهشگر را به سمت انتخاب روش، ابزار گردآوری داده و شیوه تحلیل مناسب سوق میدهند و چارچوب پاسخگویی علمی به مسئله را مشخص میکنند.
بهطور کلی، سؤالهای تحقیق در سه دسته طبقهبندی میشوند:
- سؤالهای توصیفی
- سؤالهای رابطهای
- سؤالهای تفاوتی
سؤالهای توصیفی به توصیف وضعیت، ماهیت یا چگونگی یک پدیده میپردازند و اغلب با واژههایی مانند «چیست»، «چه میباشد» و «چگونه است» صورتبندی میشوند. در مطالعه پدیدههای پیچیده، توصیه میشود ابعاد مسئله بهصورت صریح در قالب سؤال بیان شود و به استنباط ضمنی واگذار نگردد.
سؤالهای رابطهای به بررسی نوع و میزان رابطه میان دو یا چند متغیر میپردازند، مانند بررسی رابطه تحول دیجیتال با مشارکت پژوهشگران. سؤالهای تفاوتی نیز بر مقایسه سطوح یک متغیر در میان گروههای مختلف تمرکز دارند و وجود یا عدم وجود تفاوت را بررسی میکنند. لازم به تأکید است که سؤالهای تحقیق ماهیتی غیرجهتدار دارند و پیشبینی جهت روابط میان متغیرها در قالب فرضیههای پژوهش مطرح میشود، نه در سؤالهای تحقیق.
فرضیههای تحقیق
فرضیه تحقیق حدس بخردانهای درباره ی رابطه ی دو یا چند متغیر است فرضیهها به صورت جمله اخباری بیان میشود و نشانگر نتایج مورد انتظار است. مثلاً، این جمله که «بین اعتماد و وفاداری مشتریان رابطه وجود دارد» یک فرضیه است. آزمودن تجربی فرضیه هنگامی امکان دارد که بتوان متغیرها را دستکاری، رده بندی و اندازهگیری کرد. اگر هیچ یک از این حالات امکان نداشته باشد برای تحلیل کمّی فرضیه هیچ روشی موجود نخواهد بود.
یک فرضیه هیچ گاه اثبات و یا ابطال نمی شود، بلکه بر اساس دادههای به دست آمده فقط تأیید یا رد میشود. فرضیهها به طور منطقی محتمل اند و شواهد تجربی پژوهشگر را قادر میسازد تا نتیجه بگیرد که تبیین از نظر احتمالی صحیح است و به طور منطقی میتوان آن را قبول کرد. برای درک بهتر گزارههای تحقیق بحث تفاوت سوال و فرضیه را مطالعه کنید.
سخن پایانی
گزارههای پژوهش شامل پرسشها و فرضیههای پژوهشی است که براساس هدفهای پژوهشی تدوین میشوند. زمانیکه هدف اصلی براساس موضوع پژوهش معین شد تعدادی هدف خُرد برای دستیابی به هدف اصلی تدوین میشود. اگر براساس چارچوب نظری موجود بتوان برای هدفهای موجود فرضیهسازی کرد بالتبع فرضیههای پژوهشی مطرح میشوند. اگر شواهد و قرائن کافی برای فرضیهسازی وجود نداشته باشد باید سوالات پژوهشی را طرح کرد. در نهایت بازهم تاکید میشود کاربرد همزمان سوال و فرضیه اشتباه است و پژوهشگران باید به این موضوع توجه نمایند.
منبع: حبیبی، آرش. روش پژوهش پیشرفته. تهران: پارسمدیر.
نگارنده: پشتیبانی پارسمدیر | 
