مدل اندازه گیری

مدل اندازه گیری Measurement Model بخشی از مدل است که روابط میان متغیرهای پنهان و گویه‌های سنجش آن را می‌سنجد. بخش ساختاری مدل نیز روابط میان متغیرهای پنهان را بررسی می‌کند.  یک مدل معادلات ساختاری به صورت همزمان شامل هم مدل اندازه گیری و هم مدل ساختتاری است. اما تحلیل عاملی تاییدی فقط شامل بخش اندازه‌گیری می‌باشد. البته در تحلیل عاملی تاییدی مرتبه دوم بخش ساختاری نیز وجود دارد.

در روش پژوهش مدیریت و علوم اجتماعی، سنجش متغیرها یک عامل کلیدی است. هر مطالعه از تعدادی سازه (عامل) تشکیل شده است که به آنها متغیرهای پنهان گویند. زیرا سازه‌ها بسیار انتزاعی و کلی هستند و به سادگی قابل سنجش نمی‌باشند. سازه‌ها به صورت مفهومی تعریف می‌شوند تا خواننده با معنا و مفهوم سازه آشنا شود.

پس از آنکه مفهوم یک سازه بیان شد به صورت عملیاتی باید تعریف شود. به عبارت دیگر در تعریف عملیاتی تعدادی سنجه یا گویه برای اندازه گیری سازه موردنظر شناسایی می‌شود. با استفاده از مدل اندازه گیری مشخص خواهد شد آیا گویه‌های شناسایی شده به درستی می‌توانند سازه مورد نظر را مورد سنجش قرار دهند. بنابراین کلید درک مطلب در تعریف متغیر پنهان و آشکار و تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها است.

مدل اندازه گیری انعکاسی و تکوینی

به طور کلی شاخص‌ها در مدل‌های اندازه‌گیری را می‌توان به دو دسته تقسیم کرد:

  • شاخص‌های انعکاسی Reflective measures
  • شاخص‌های تکوینی Formative measures

فرض کنید بخواهید سازه عملکرد بازاریابی را اندازه گیری کنید. گویه‌های سنجش این سازه عبارتند از: سودآوری، سهم بازار، میزان فروش. تمامی این گویه‌ها پیامدهای عملکرد بازاریابی هستند یعنی عملکرد بازاریابی شرکت را منعکس می‌کنند. به سنجه‌هایی که پیامد یک متغیر پنهان باشند شاخص‌های انعکاسی گفته می‌شود.

فرض کنید بخواهید سازه قصد خرید را اندازه گیری کنید. گویه‌های سنجش این سازه عبارتند از: برنامه‌ریزی برای خرید، امکان تکرار خرید، توصیه به دیگران جهت خرید محصول، عاقلانه بودن خرید. تمامی این گویه‌ها منجر به قصد خرید می‌شوند. به سنجه‌هایی که موجب یک متغیر پنهان باشند شاخص‌های تکوینی گفته می‌شود.

متغیر انعکاسی و تکوینی

متغیر انعکاسی و تکوینی

انواع مدل‌های اندازه‌گیری

بسیاری مدل اندازه‌گیری را معادل تحلیل عاملی تاییدی می دانند با این وجود باید تاکید کرد مفهوم مدل اندازه گیری بسیار گسترده تر از تحلیل عاملی تاییدی است. به عبارت دیگر باید گفت تحلیل عاملی تاییدی نوعی از مدل اندازه گیری می‌باشد. مدل‌های معادلات ساختاری در نرم افزار لیزرل و اموس نیز دارای بخش اندازه‌گیری هستند.

مدل اندازه گیری در نرم افزار اموس : با استفاده از نرم افزار اموس می توان هم تحلیل عاملی تاییدی را انجام داد و هم محاسبات مدل‌یابی معادلات ساختاری را انجام داد. در شکل زیر سمت چپ یک نمونه تحلیل عاملی تاییدی در نرم افزار اموس نمایش داده شده است. بخش اندازه‌گیری با رنگ آبی مشخص شده است. چون تحلیل عاملی مرتبه اول انجام شده است بنابراین بخش ساختاری ندارد. در شکل زیر سمت چپ نیز یک نمونه مدل ساختاری با نرم افزار اموس نمایش داده شده است. بخش اندازه‌گیری با رنگ آبی مشخص شده است.

مدل اندازه گیری در نرم افزار اموس

مدل اندازه‌گیری در نرم افزار اموس

مدل اندازه گیری در نرم افزار لیزرل: با استفاده از نرم افزار لیزرل می توان هم تحلیل عاملی تاییدی را انجام داد و هم محاسبات مدل‌یابی معادلات ساختاری را انجام داد. در شکل زیر سمت چپ یک نمونه تحلیل عاملی تاییدی در نرم افزار اموس نمایش داده شده است. بخش اندازه‌گیری با رنگ آبی مشخص شده است. چون تحلیل عاملی مرتبه اول انجام شده است بنابراین بخش ساختاری ندارد. در شکل زیر سمت چپ نیز یک نمونه مدل ساختاری با نرم افزار لیزرل نمایش داده شده است. بخش اندازه‌گیری با رنگ آبی مشخص شده است.

مدل اندازه گیری در لیزرل

مدل اندازه‌گیری در لیزرل

مدل اندازه گیری در نرم افزار PLS: در نرم افزار Smart PLS امکان انجام تحلیل عاملی تاییدی وجود ندارد و مدل‌های ساختاری تنها از طریق رویکرد حداقل مربعات جزئی نمایش داده شده و محاسبه می‌شوند. یک مدل در رویکرد حداقل مربعات جزئی از دو بخش مدل بیرونی و مدل درونی تشکیل شده است. مدل بیرونی در حداقل مربعات جزئی همان مدل اندازه‌گیری بوده و معادل تحلیل عاملی تاییدی می‌باشد. در شکل زیر بخش اندازه‌گیری با رنگ قرمز مشخص شده است.

حداقل مجذورات جزیی

مدل اندازه‌گیری در حداقل مجذورات جزیی

نتیجه‌گیری و جمع‌بندی

در مدل های اندازه گیری همواره دو سئوال اساسی مطرح است اولین سئوال این است که آیا شاخص ها، یا متغیرهای مشاهده شده به کار رفته در مدل، همان چیزی را اندازه می گیرند که مدنظر پژوهشگر است یا چیز دیگر را ؟ این سئوال ناظر بر روایی متغیرهای آشکار است. سئوال دوم ناظر به این مسئله است که متغیرهای آشکار با چه دقتی متغیر نهفته مورد نظر را اندازه گیری می کنند. این سئوال ناظر بر اعتبار یا پایایی متغیرهای آشکار است.

در مدل های ساختاری نیز این سئوال  مطرح است که چگونه می توان روابط علّی بین متغیرهای نهفته ای را که قابل مشاهده و اندازه گیری نیستند را بررسی و تأثیرات تبیین شده را مورد بررسی قرار داد؟ یک مدل اندازه گیری مربوط به بخشی از مدل کلی می شود که در برگیرنده یک متغیر به همراه سوالات مربوط به آن متغیر است.

در واقع مدل اندازه گیری یا قسمت تحلیل عاملی تأییدی، مشخص می کند که چگونه متغیرهای نهفته یا فرضی در قالب تعداد بیش تری متغیرهای قابل مشاهده، اندازه گیری شده اند. قسمت تابع ساختاری یا تحلیل مسیر از طرف دیگر روابط علّی بین متغیرهای نهفته را بررسی میکند به عبارت دیگر مدل انداز ه گیری با پارامترهای ،λx,λy,θδ,θδسئوال های مربوط به روایی و اعتبارمتغیرهای مشاهده شده را پاسخ میدهد و مدل تابع ساختاری با پارامترهای ψ و φ ، γ ،βسئوال های مربوظ به قوت یا شدت روابط (مستقیم، غیر مستقیم و کل) بین متغیرهای نهفته و مقدار واریانس تبیین شده در کل مدل را پاسخ می دهد.

منبع: کتاب مدل یابی معادلات ساختاری نوشته آرش حبیبی انتشارات جهاد دانشگاهی