بازار Market

بازار Market ترکیبی از سیستم‌ها، نهادها، روندها، روابط اجتماعی و زیرساخت‌هایی است که طرفین مبادله را باهم مرتبط می‌سازد. بازار یک نظام باز اجتماعی است که هدف آن انجام مبادلات و معاملات سودمند و رضایت بخش و ارائه خدمات و تسهیلات به همه کسانی است که در این سیستم نقش دارند [مدیریت بازاریابی تالیف سه استاد].

بازار Bazaar در فرهنگ و ادبیات ایران و خاورمیانه مفهومی جداگانه دارد. این تلقی از بازار با آنچه در مدیریت بازاریابی از بازار گفته می‌شود کمی متفاوت است. در فرهنگ عامه «بازار» تداعی کننده مفهوم خاصی است که همه به خوبی با آن آشنا هستیم. به همین دلیل در این مقاله بازار ایرانی و بازار خاورمیانه نیز به صورت جداگانه مورد بحث قرار خواهد گرفت. همچنین مفاهیم اصطلاحات بازار در ادبیات مدیریت بازاریابی نیز تشریح خواهد شد. بیان سیر تاریخی مفهوم بازار می‌تواند برای دانشجویان رشته مدیریت بازاریابی جالب توجه باشد.

تعریف بازار Market

ریشه واژه Market از واژه لاتین mercari به معنای خرید است که بعدها به mercatus یعنی محل خرید و فروش تبدیل گردید. از سوی دیگر مفهومی به نام بازار در زبان پارسی وجود دارد که با معنای رایج آن در ادبیات مدیریت بازاریابی تفاوت‌هایی دارد. به طور کلی به آنچه در دید عوام بازار گفته می‌شود در زبان انگلیسی نیز Bazaar نامیده می‌شود. منظور از Bazaar در زبان انگلیسی همان بازارهای خاورمیانه است که از واژه پارسی بازار برای معرفی آن استفاده می‌شود. در این مطالعه تاکید ما بر بازار به معنای Market است.

یک نمونه بازار

تصویری از بازار قاهره به سال ۱۸۴۶

تعاریف مختلفی برای بازار Market وجود دارد. دمنیک سالواتره اقتصاددان آمریکایی تعریف جامعی ار ارائه کرده است. بازار به مکان و یا موقعیتی اطلاق می شود که در آن خریداران و فروشندگان، کالاها و خدمات را خرید و فروش می‌کنند. برای هر کالا خدمت یا منبعی که در اقتصاد خرید و فروش می‌شود، بازاری وجود دارد.

با توجه به ویژگی‌های نگرش سیستمی می توان بازار را به عنوان یک سیستم به شرح زیر تحلیل کرد.

  • هدف:جهت گیری و هدف های اصولی و عملی از موارد مهم بازار می باشد.
  • اجزاء: تولید کنندگان، تهیه کنندگان، خریداران، عوامل و اضطراری.
  • منابع: ماده، انرژی و اطلاعات سد منبع مهم در بازار تلقی می گردند.
  • محیط: تغییرات در محیط اثرات مهمی را در بازار به جا می گذارد.
  • مدیریت: فرایندی از برنامه‌ریزی-اجرا و کنترل تمام فعالیت های بازار

عناصر بازار Market

هر بازار Market دربرگیرنده سه عنصر عملکرد، رفتار و ساختار می باشد. بسته به ماهیت و نحوه ارتباط این عناصر با یکدیگر، شکل و نوع و سازمان بازار مشخص می شود.

ساختار بازار

ساختار بازار، معرف خصوصیات سازمانی بازار می باشد و به کمک این خصوصیات می توان رابطه اجزای بازار را مشخص نمود. از برجسته ترین جنبه ها و خصوصیات سازمانی بازار می توان به تمرکز فروشندگان، تمرکز خریداران، شرایط ورود و درجه تفاوت کالا اشاره نمود:

درجه تمرکز فروشندگان

درجه تمرکز فروشندگان در بازار توسط تعداد فروشندگان و چگونگی توزیع اندازه آنها تعیین می شود. اندازه فروشندگان را می توان برحسب فروش، ارزش افزوده و یا اشتغال تعیین کرد. تمرکز بازار یکی از خصوصیات سازمانی بازار است که به کمک آن ماهیت قیمت گذاری و درجه رقابت یا انحصار در بازار مشخص می شود.

تمرکز خریداران

تمرکز خریداران نیز یکی دیگر از خصوصیات سازمانی بازار است که نقش موثری در ماهیت و میزان رقابت در بازار ایفا می کند. تمرکز خریداران اشاره به توزیع محصول بازار بین خریداران مختلف دارد. هرچه درصد بیشتری از محصول تولید شده توسط تعداد کمی از خریداران خریداری شود درجه تمرکز خریداران بیشتر خواهد بود و تولیدکنندگان در تعیین و تثبیت قیمت به دلخواه خود عاجز خواهند بود.

تفاوت کالا

تفاوت کالا نیز یکی از متغیرهای ساختاری بازار است. تفاوت کالا اشاره به این امر دارد که آیا محصولات فروشندگان رقیب از نظر خریداران، مشابه وهمگن است یا خیر؟  درجه تفاوت محصول بنگاههای رقیب برمیزان رقابت بین فروشندگان و عملکرد آنها موثر می باشد.

شرایط ورود

شرایط ورود بیانگر سختی و یا سهولت ورود به یک بازار می باشد و هرچه ورود به یک صنعت برای بنگاههای بالقوه سخت تر باشد بنگاههای موجود در صنعت قادر به همکاری و در پیش گرفتن رفتار غیررقابتی خواهند بود. اساساً موانع ورود به یک صنعت امتیازات فراوانی برای بنگاههای موجود در صنعت فراهم می کند.

تاریخچه بازار در ایران

تاریخچه بازار Bazaar با شکل‌گیری شهرنشینی در ایران همزمان است و به حدود ده هزار سال پیش باز می‌گردد. بازارها از دوره هخامنشی تا ساسانیان و بعد از اسلام تاثیر شگرفی بر شکوفایی اقتصادی و اجتماعی و سیاسی ایران داشته‌اند. در زمان مغولان با صدور مجوز جواز کار و بالاخره در دوره تیموری تجارت رونق زیادی پیدا کرد. در دوره صفوی بازارها ساخته شد. ازتیمچه‌ها و سراهابه عنوان تجارتخانه وگردهم جمع کردن اصناف استفاده می‌شده است.

تاریخچه بازار در ایران

یک بازار قدیمی ایرانی

هسته ابتدایی بیشتر بازارها در حوالی دروازه مهم شهر تشکیل شده و در امتداد مسیرهای اصلی گسترش و ادامه می‌یافت. شکل‌گیری بازار و نحوه توسعه و ساماندهی فضاها، به کارکرد و رشد اقتصادی آن بستگی داشته است. تعامل و هماهنگی بین عناصر بازار همواره به پویایی بازار کمک می‌کند. عناصری چون راسته اصلی، راسته‌های فرعی، دالان، چهارسو (چهار سوق)، میدان و جلوخان را از فضاهای ارتباطی بازار به شمار می‌آیند.

آنچه امروز از بازارهای قدیمی در ایران باقی مانده است و هنوز نیز با همان کارکرد قدیمی حیات دارد بیشتر متعلق به دوران صفویه به بعد است. در این دوره بازارهای شهرهای بزرگی مانند اصفهان، تبریز، مشهد، قزوین و شیراز به‌شدت گسترش یافته است. در کنار راسته‌های قدیمی و شماری از کاروانسراها، حمام‌ها، خانقاه‌ها و امکانات تفریحی احداث شده است. سال‌ها بعد پاساژ‌ها، بازارهای مدرن، مجتمع‌های تجاری چند منظوره با ویژگی قرن بیستمی و ساختاری متنوع و برگرفته از معماری سفر کرده بازارهای سنتی ایران به غرب به خصوص اروپا در تهران شکل می‌گیرند.

اصطلاحات بازاری ایران

به منظور درک بهتر کار کرد بازارها، باید با برخی واژه ها و اصطلاح های مورد استفاده در زبان فارسی آشنا شویم.

راسته بازار: اشاره به گذرگاه اصلی با مغازه هایی دارد که مربوط به یک صنف هستند .

دالان: راهرویی است که گذرگاه‌ها را به صورت مستقیم یا غیرمستقیم به یکدیگر متصل می سازد.

قیصریه: گذرگاهی است که در آن کالاهای سبک وزن و گران قیمت به فروش می رسند.

تیم و تیمچه: این واژه ها به ناحیه های بسته کوچک و بزرگی اشاره دارند. در آنها کالاهای سنگین وزن و گران قیمت به فروش می رسند. سقف چنین بناهایی را به زیبایی هر چه تمام تر با به کار گیری رشته های مختلف هنری تزیین می نمایند. تفاوت تیمچه و سرا دراین است که سرا فضای سرباز و تیمچه فضای سرپوشیده و مسقف بوده است.

کاروانسرا: محل خواب مسافران است که گاهی وقت ها به عنوان انبار نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. دفترهای کار نیز می توانند در همان ناحیه قرار داشته باشند.

سرا: همچون کاروانسرا عمل می کند، اما در داخل بازارهای ایران قرار دارند و کالاهای آنجا کوچک یا نمونه هستند. دفترها و انبارها در این بخش در کنار یکدیگر قرار دارند. مانند آنچه در کاروانسراها مقرر شده است، عمده فروشان نیز در سرا ها کار می کنند.

چهارسو/چارسو: محل تقاطع دو راسته یک بازار بزرگ است. این محل ها از لحاظ معماری به زیباترین شکل ممکن ساخته می شوند. چهار سو به عنوان پاسگاه سرنگهبان بازار نیز استفاده می شود.

بازارچه: بازاری مسقف در مقیاسی کوچکتر در هر محله ای از شهر می باشد که اهالی آن بتوانند براحتی در آنجا مشغول خرید شوند.

بازاری: اشاره به فردی دارد که در بازار مشغول به کار است و فعالیتی تحت عنوان یک بازرگان، عمده فروش، خرده فروش، دلال، صراف و غیره دارد.

خلاصه و جمع‌بندی

بازار Market یک مفهوم اساسی در مدیریت بازاریابی است و جایی است که مبادله رخ می‌دهد. سیر تکاملی بازار در ایران به ایران باستان باز می گردد. با تلاش ایرانیان برای در انحصار داشتن راه حمل و نقل کالا میان خاور و باخترسرمایه ای هنگفتی را نصیب ایران زمین نمایند. با توجه به اینکه اقتصاد بر پایه کشاورزی و دامپروری تکیه داشت گسترش دادن صنعتداد و ستد می توانست به اقتصادشان کمک کند. بازارها بر اساس نیاز به وجود آمدند و مردم در مناطقی هر چند موقت گرد هم می آمدندبه تعاملات اجتماعی و اقتصادی می پرداختند. رفته رفته این نیاز ها باعث ایجای فضاهایی ثابت گردید که در گذر زمان تکامل پیدا کرد.

اغلب بازارهای ایران به صورت خطی شکل گرفته‌اند و با اهمیت‌ترین مسیر با حجره‌های اطرافش، راسته اصلی بازار قلمداد می‌شوند. در امتداد راسته اصلی، اصناف و مشاغل معتبر قرار می‌گرفتند. توسعه و گسترش بازار در معابر و مسیرهای فرعی موجب به وجود آمدن راسته‌های فرعی می‌شدند. فراوانی راسته‌های فرعی به رونق فعالیت‌های اقتصادی بستگی داشت. اغلب، هر راسته فرعی مختص یک صنف مشخص بوده است. دالان معمولاً در بازارهای سنتی عملکرد ارتباطی بین راسته‌های بازار با یک فضای معماری را داشته است. حجره (دکان)، کاروانسرا، تیمچه و قیصریه نیز از فضاهای معماری بازار به شمار می‌روند.