تحقیق شبه آزمایشی

تحقیق شبه آزمایشی

طرح شبه آزمایشی Quasi-experimental designs به طرح های آزمایشی که در آن ها نتوان از انتساب تصادفی استفاده کرد، گفته می‌شود. معمولاً در پژوهش‌های مدیریت و علوم رفتاری استفاده از روش‌های انتساب تصادفی دشوار است. تحقیق شبه آزمایشی دارای یک یا چند گروه کنترل بوده ولی آرایش آزمودنی‌ها به‌ صورت تصادفی انجام نمی‌پذیرد. در این نوع روش تحقیقی هدف نزدیک‌ شدن به تحقیق تجربی حقیقی است. اما چون شرایط تجربه و تحقیق به‌نحوی است که کنترل یا دستکاری همه متغیرهای پژوهش مقدور نیست، آن را نیمه ‌تجربی می‌نامند. بیشتر تحقیقاتی که هدف آنها یافتن عوامل علّی در زندگی واقعی و شرایط حقیقت است و در حین اجرای آنها تنها کنترل تعدادی از متغیرها مقدور می‌باشد، در تحقیقات نیمه ‌تجربی قرار می‌گیرند.

علم مبتنی بر تجربه حسی بنا نهاده شده است ولی علوم انسانی با پارادایم تفسیری تجانس بیشتری دارند. به همین خاطر روش تحقیق در مدیریت و علوم اجتماعی بیشتر از روش تحقیق توصیفی (غیرآزمایشی) استفاده می‌شود. در بحث انواع روش تحقیق، تحقیق شبه آزمایشی نیز جایی بین این دو رویکرد اصلی به علم قرار می‌گیرد. بیشتر مطالعات و بررسی‌‌‌‌‌‌‌‌هائی که در زمینه مشکلات و مسائل اجتماعی (بررسی و مطالعه جرم و جنایت ، آشوب‌‌‌‌‌‌‌‌ها ، اعتیادها) صورت می‌گیرد و اغلب کنترل یا دستکاری متغیرها در آنها مقدور نیست. از این مطالعات هستند از تفاوت‌‌‌‌‌‌‌‌های طرح‌‌‌‌‌‌‌‌های آزمایشی واقعی و طرح‌‌‌‌‌‌‌‌های نیمه‌ آزمایشی (نیمه تجربی) این است که در طرح‌‌‌‌‌‌‌‌های آزمایشی واقعی حداکثر کنترل بر متغیرهای اعتبار دورنی اعمال می‌شود. در حالی که در طرح‌‌‌‌‌‌‌‌های نیمه آزمایشی حداکثر کنترل بر متغیرهای اعتبار درونی اعمال می‌شود.

انواع تحقیق شبه آزمایشی

انواع طرح های شبه آزمایشی به شرح زیر می باشد :

  • طرح های تک-گروهی سری های زمانی
  • طرح های شبه آزمایشی با گروه گواه
  • طرح های تک آزمودنی
  • طرح گروه کنترل نابرابر
  • پیش‌آزمون و پس‌آزمون با گروه‌‌‌‌‌های مجزا
  • سری‌‌‌‌‌‌‌‌های زمانی با چند گروه

مفهوم آزمایش

آزمایش امکان وقوع یک رویداد را در شرایط ویژه فراهم می آورد. هرگاه عوامل تازه و متفاوتی را بر وضعیتی اعمال نماییم یا تغییراتی در شرایط موجود به وجود آوریم، به انجام یک آزمایش دست زده ایم و این روش را یک روش آزمایشی می نامیم.

آزمایش اثبات یک فرضیه به این نحو است که از طریق بررسی دو عامل در وضعیت های متفاوت رابطه سببی را بین آن ها برقرار کند. همه عوامل و مؤثرترین وضعیت ها به استثنای عامل خاص مورد نظر، تحت کنترل قرار می گیرند زیرا این عامل نمایانگر علت فرضیه ای و یا معلول فرضیه ای است.

به طور کلی می توان گفت به منظور برقراری رابطه علت و معلولی میان دو یا چند متغیر از طرح های آزمایشی استفاده می شود. ویژگی های این نوع تحقیق آن است که :

  • متغیرهای مستقل دستکاری می شوند
  • سایر متغیرها به جز متغیر وابسته ثابت نگه داشته شده و کنترل می شوند
  • تأثیر متغیر(های) مستقل بر متغیر وابسته مشاهده می شود

برای این منظور، گروه های آزمایش و شاهد، در نظر گرفته می شوند و از طریق آن ها تفاوت های میان آزمودنی ها کنترل می شود. این گروه ها طوری انتخاب می شوند که حدالامکان معادل و مشابه باشند. در این روش آزمایشگر گروه آزمایش را تحت تأثیر متغیر مستقل قرار می دهد اما گروه شاهد از تأثیر این عامل به دور می ماند. آن گاه آزمایشگر پس از انجام آزمایش به بررسی تغییرات روی داده در گروه آزمایش در مقایسه با گروه شاهد می پردازد.

خلاصه و جمع‌بندی

اگر براساس مفهوم آزمایش‌پذیر بودن تحقیقات را دسته‌بندی کنیم می‌توان به تحقیقات آزمایشی (علوم تجربی)  و تحقیقات غیرآزمایشی (تحقیق توصیفی) اشاره نماییم. در این میان دسته سومی از پژوهش‌های علمی هستند که در گروه پژوهش‌های نیمه آزمایشی قرار می‌گیرند. آزمایش دقیق ترین ودرعین حال پیچیده ترین شکل پژوهش علمی است.یکی از ویژگیهای عمده این روش کنترل است وبا عنایت به این ویژگی است که پژوهشگر توانایی تعیین روابط علت ومعلولی بین متغیرهای مورد پژوهش رادارد.به عبارت دیگر هدف آزمایش استنباط روابط علت ومعلولی بین پدیده هایی است که مورد کنترل قرارگرفته اند.به همین دلیل بحث ازعلیت وویژگی های روابط علی بین متغیرها ازمباحث عمده در تحقیق آزمایشی می باشد.

در همه پژوهش‌های اجتماعی ازروش های علمی استفاده می شود. اما فنون ویژه ای که برای گردآوری وتحلیل داده ها وجوددارد که در پژوهش‌های مختلف مدیریت و جامعه شناسی متفاوت است. یکی از روش های تحقیق، روش آزمایشی است که به سه شیوه آزمایشگاهی، میدانی و طبیعی پژوهش‌های اجتماعی مورداستفاده قرارمی گیرد. دراین نوع از پژوهش همه متغیرها جزیک متغیر (مستقل)، ثابت نگهداشته می شودیاتحت نظارت قرارمی گیرد. پژوهشگر به ثبت وضبط آنچه درحین آزمایش و دستکاری متغیر مستقل اتفاق افتاده می پردازد. پژوهشگر برای فهم پگونگی این تاثیرات موضوع موردمطالعه خودرابه یک گروه کنترل ودست کم یک گروه آزمایش تقسیم می کند. در این مطالعه کوشش شد روش تحقیق نیمه آزمایشی تشریح شود.