تحلیل محتوای کتاب درسی

تحلیل محتوای آموزشی کتاب های درسی

منبع: تحلیل محتوای کتاب درسی نوشته دکتر مهدی چوبینه

یکی از روش­های پژوهشی که برای کتاب­های درسی به کار می­رود، تحلیل محتوا است. این امر می‌تواند به روشن شدن مسئله کمک کرده و نقاط قوت و ضعف احتمالی کتاب‌های درسی را برای اصلاح و تغییر احتمالی محتوا، متناسب با اهداف تعیین شده و اصول علمی پیشنهاد کرده و همچنین شیوۀ درست طراحی را در اختیار مدیران و برنامه ریزان و مؤلفان کتاب‌های درسی قرار دهد. در انتها و قسمت نتیجه­ گیری، نتایج این مطالعه و این­که چگونه تحلیل محتوا می­تواند در طراحی هر چه بهتر و مؤثرتر کتاب­های درسی نقش داشته باشد را به صورت موردی و در قالب پیشنهاداتی ارائه داده­ ایم. از جمله آنکه درج تصاویر یکی از موثرترین ابزار اثرگذاری در فرآیند طراحی و تولید کتب درسی می باشد.

کتاب درسی از مهم ترین و دردسترس ترین رسانه های آموزشی می باشد که نقش ارزشمندی را در تعلیم و تربیت ایفا می کند. بسیاری از پژوهش گران، کتاب درسی را به عنوان یکی از رسانه های کارآمد و اثربخش آموزشی محسوب کرده اند که می تواند زمینه یادگیری و خودآموزی را برای فراگیران فراهم نماید. درج تصاویر یکی از موثرترین ابزار اثرگذاری در فرآیند طراحی و تولید کتب درسی می باشد. برای تحلیل محتوای کتاب درسی می توان از روش ویلیام رومی استفاده کرد. همچنین آشنایی با کاربرد انتروپی شانون در تحلیل محتوا نیز می تواند مفید باشد.

اهمیت تحلیل محتوای کتاب درسی

نظام آموزشی فعلی کشور، یک نظام متمرکز و برنامه درسی آن منحصر به کتاب درسی است که در کل کشور استفاده می شود. این در حالی است که با توجه به وسعت کشور، تنوع و تعدد اقوام و مشکلات ناشی از آن، رشد سریع علوم و فناوری، تغییر سریع در هنجارها و ارزش های اجتماعی، ضرورت دارد که کتاب های درسی با دقت کافی و در حد امکان، عاری از هر عیب و نقص مطابق با اهداف تعیین شده و اصول علمی تالیف شوند.

چگونگی تنظیم محتوای کتب درسی عامل مهمی در تعیین چگونگی یادگیری است. گاهی عدم کارایی و نامناسب بودن محتوا و عدم تناسب آن با توانایی درک و فهم دانش آموزان، یادگیری را مشکل می کند یا نتیجه ی کمتر از انتظار به بار می آورد. بنابراین، در تهیه کتب درسی موثر و اثربخش، فعالیت آموزشی و تجارب یادگیری باید به گونه ای تنظیم شوند که یکدیگر را تقویت کنند و فعالیت های یادگیری با توانایی های دانش آموزان منطبق باشند، تا بتوانند الگوی رفتاری موردنظر را در یادگیرنده به وجود بیاورند.

رویکردهای نظری تحلیل محتوای کتاب درسی

درحال حاضر کتاب های درسی یکی از مهم ترین مراجع و منابع برای یادگیری به شمار می آیند.چون بیشتر فعالیت های آموزشی در چارچوب این رسانه صورت می پذیرد.موارد زیر از جمله دلایلی می باشند که اهمیت این رسانه را در کشور ما نشان میدهد:

  • متمرکز بودن فعالیت های معلمان براساس کتاب درسی
  • محدود بودن امتحان و ارزشیابی به مطالب و محتوای کتاب درسی
  • تحقق بخشیدن به بیشتر اهداف آموزش و پرورش از طریق این رسانه
  • ملزم بودن دانش آموزان به خواندن کتاب هایی که از سوی دفتر برنامه ریزی، تدوین و معرفی شده اند
  • وجود نظامی متمرکز که برای تمام کشور، یک برنامه، یک کتاب و یک ارزشیابی دارد
  • نامناسب بودن شرایط آموزشی و کمبود امکانات
  • عدم مهارت کافی معلملن در شناخت هدف های آموزشی و کاربرد شیوه های مناسب تدریس و متکی بودن آن ها به کتاب درسی

پیامدهای مثبت تحلیل محتوای کتاب درسی

در ادامه ارزش هایی را بیان می کنیم که یک کتاب درسی می تواند در جریان آموزش و یادگیری به ارمغان آورد : مشخص نمودن محدوده فعالیت یاد دهنده و یاد گیرنده در طول فرآیند آموزشی، ارائه دادن اطلاعات مهم در یک رشته یا حوزه معین به صورت منسجم و منظم. از آنجایی که بیشتر کتاب ها دارای تصاویر، آمار ها، پرسش ها، نمودار و … می باشند، می توانند در درک بهتر مطالب به فراگیران خود کمک کنند.

موجب صرفه جویی در وقت معلم و یادگیرنده می شوند. امکان بحث و گفتگو در مورد مسائل مشترک و همچنین ایجاد هماهنگی بین فراگیران یک رشته، یک کلاس  یا ماده درسی. معلم را از بحث های اضافی فارغ می کند. یادگیرندگان را به مطالعه عادت می دهد. محتوا و خط مشی های آموزش را مشخص می نماید. از پراکندگی مطالب و متمرکز شدن فراگیر برموضوعی واحد جلوگیری می کند و به فعالیت های معلم و دانش آموز نظم می دهد.

برای دست یافتن به این ارزش ها یا هر نوع اهداف و رسالت دیگر، کتاب باید دارای معیارها، اصول و ضوابط خاصی باشد که وجود آن ها در فرآیند طراحی کتاب های درسی ضروری است. برلسون، تحلیل محتوا را یک فن پژوهشی برای توصیف عینی، نظام دار و کمی ظاهر محتوای رسانه ی ارتباطی تعریف می کند.

کاربرد های تحلیل محتوای کتاب درسی

کاربرد توصیفی

  • اندازه گیری و توصیف ویژگی های اصلی کتاب درسی
  • ارزیابی و تعیین هبستگی بین متغیرهای درونی و بیرونی کتاب درسی
  • فراهم ساختن داده ها و اطلاعات مورد نیاز جهت انجام ارزیابی ها و مقایسه های تطبیقی
  • ارزیابی نگرش و دیدگاه عوامل تعلیمی و تربیتی همچون معلم، دانش آموز، والدین، ناظران تربیتی، مشاوران و … در رابطه با کتاب درسی
  • شناخت و تشخیص نقاط قوت و ضعف کتاب درسی.

کاربرد تحلیلی

  • کتاب های درسی اسناد رسمی و معتبری می باشند که ترجمه ارزش های دینی، اخلاقی، اجتماعی، فرهنگی و علمی حاکم بر یک جامعه به شمار می روند.
  • کاربرد دیگر در مطالعات محتوای درسی، مطالعه و تحلیل اثرات محتوای درسی بر میزان تحقق اهداف شناختی، عاطفی و مهارتی آموزش و پرورش می باشد.
  • کاربرد سوم، تعریف و تبیین نقش های افراد، نهادها و مفاهیم اجتماعی در کتاب های درسی می باشد.
  • چهارمین کاربرد، نوعی تحلیل فنی در کتاب درسی انجام می شود.

دانلود پاورپوینت تحلیل محتوای کتاب درسی