نظریه (تئوری) و نظریه‌پردازی

نظریه Theory تفکر انتزاعی مبتنی بر منطق پیرامون یک پدیده و پیامدهای ناشی از چنین سبک تفکری را شامل می‌شود. نظریه (تئوری) در واقع نوعی تفکر اندیشمندانه است که قابل بسط و توضیح دادن باشد. تئوری مجموعه پیشنهادهایی را در مورد متغیرها ارائه می‌کند و تصویر منظم و مدونی از پدیده‌ها و همبستگی آن‌ها به نمایش می‌گذارد.

واژه تئوری، ریشه یونانی دارد و مفهوم کلی آن تقریباً معادل «ملاحظه کردن» یا «بررسی و تحقیق کردن» می باشد. واژه “Theo” به معنی “خلأ” و پی شناخت هستی و اندیشیدن درباره الهیات بوده است. بنابراین قابل تصور است که Theoria به معنی اندیشیدن، اندبشه و پژوهش درباره Theos یا خلأ بوده است. با گسترش علوم، مفهوم این واژه بر روی “اندیشیدن” و پژوهش درباره هر مسئله ای متمرکز شده است.

نظریه (تئوری) و نظریه‌پردازی جایگاه بسیاری مهمی در روش پژوهش علمی دارد. روش پژوهش در علوم اجتماعی و مدیریت نیز از این قاعده مستثنی نیست. با غور در مفهوم نظریه و واکاوی ریشه‌های فلسفی تحقیق می‌توان به درکی ژرف از روش پژوهش دست یافت. در این مقاله کوشش شده است تا مفهوم نظریه (تئوری) به صورتی روشن و قابل درک تشریح شود.

تعریف نظریه (تئوری)

نظریه (تئوری) مجموعه ای (و به بیان دقیقتر، شبکه ای) بهم پیوسته از سازه ها، مفاهیم، تعاریف و قضایا است. به منظور تبیین و پیش‌بینی پدیده‌ها، از طریق تشخیص روابط بین متغیرها، یک نظر نظام‌دار درباره پدیده‌ها را ارائه می‌دهد. نظریه، بین متغیرها رابطه علت و معلولی برقرار می کند تا پدیده ها را توضیح دهد یا پیش بینی کند.

نظریه مجموعه ای از تعریف‌ها و پیشنهادها درباره تعدادی متغیر بهم پیوسته است. این تعریفه‌ا و پیشنهادها، بُعد منظم و مدونی از وقایع و پدیده هایی را که در اثر همبستگی‌ها و تداخل این متغیرها بوجود می آید، ارائه می‌دهد.

برای هر نظریه سرنوشتی عالی تر از این نیست که راه وصول به یک نظریه جامع تر را که  این نظریه همچون حالتی خاص از آن است و بر روی آن استوار است را نشان دهد.
آلبرت انیشتین

نظریه‌ها، دام‌هایی هستند که ما برای آن گسترده ایم تا آنچه را که “جهان” نامیده می شود صید کنیم و به عقلانی کردن و توضیح دادن و مستولی شدن بر آن توفیق یابیم. تلاش می‌کنیم تا چشم‌های شبکه دام را تنگ‌تر و تنگ‌تر سازیم.

نظریه پردازی فرآیندی است که با یک رشته مشاهدات آغاز شده به ساختن نظریه هایی درباره این مشاهدات منتهی می‌شود. به این نظریه پردازی نظریه زمینی هم گویند زیرا مبتنی بر مشاهده است. برخی آن را نظریه بعد از واقعه یا نظریه پسینیمی خوانند زیرا نظریه بس از مشاهده نه پیش از آن می آید. بطور کلی در پی انجام مشاهدات خاص، پرسشی اساسی مطرح می شود که آیا این مشاهده مورد خاصی از عامل عام تری است؟ در صورتی که چنین باشد می توان به درک بهتری از اهمیت و معنای آن مشاهده خاص برآمد.

ویژگی‌های نظریه (تئوری)

نظریه وقتی از نظر عملی مورد قبول قرار خواهد گرفت که دارای ویژگی‌های زیر باشد:

۱- نظریه باید توانایی تبیین حقایق و مشاهده های مربوط به یک مساله را به ساده ترین صورت ممکن داشته باشد. نظریه ای که دارای مفروضات اندک و به زبان ساده تری بیان شده باشد قابل قبول تر از نظریه ای است که دارای مفروضات اندک وبه زبان ساده تری بیان شده باشد .

۲- نظریه باید با واقعیت‌های مشاهده شده در طبیعت و دانش پیشین سازگار باشد.

۳- نظریه باید ابزار لازم را برای آزمودن خود فراهم سازد.

۴- نظریه باید انگیزه پژوهشی در جامعه به وجود آورد و زمینه را برای پژوهش‌های جدید فراهم سازد.

جورج هومان معتقد است که نظریه دارای سه ویژگی عمده است:

الف) نظریه از مجموعه ای مفاهیم در یک طرح مفهومی  تشکیل شده است.برخی از مفاهیم موجود در نظریه،توصیفی وبعضی عملیاتی هستند.

ب) نظریه از قضایایی تشکیل شده است که به منظور توصیف روابط بین متغیرها بکار برده می‌شود. چنانچه بخواهیم یک نظریه رسمی تدوین کنیم قضایا باید بصورت طرح قیاسی صورت بندی شوند. به نحوی که بتوان یک نظریه را از نظریه دیگر استنتاج کرد.

ج) نظریه واقعیت‌های موجود در قضایا را روشن می کند به این معنی که قضایا به کمک داده‌های تجربی و در دنیای واقعی قابل آزمون هستند.

جایگاه نظریه در روش تحقیق

برای نظریه نقش های متفاوت و متعددی مطرح شده است،و بیشتر در این رابطه هستند که آیا باید ابتدا نظریه ساخت و سپس به پژوهش پرداخت یا بر عکس،و یا ترکیبی از این دو روش را بکار بست؟

روش “ابتدا نظریه ، بعد پژوهش” دارای مراحلی به شرح زیر است:

۱-تدوین یک نظریه واضح و روشن به صورت بدیهی یا بر اساس فرآیندهای توصیف شده.

۲-انتخاب یک گذاره استخراج شده از نظریه به عنوان ملاک مقایسه نتایج پژوهش آزمایشی .

۳-برنامه ریزی پژوهش به منظور آزمون جمله انتخاب شده از طریق پژوهش آزمایشی.

۴-ایجاد تغییر در نظریه با برنامه ریزی و انجام پژوهش مجدد ، چنانچه جمله استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش آزمایشی مطابقت نداشته باشد.

۵-انتخاب گزاره های دیگر برای آزمون در تعیین محدودیت های نظریه ، چنانچه گزاره استخراج شده از نظریه با نتایج پژوهش تجربی مطابقت داشته باشد.

خلاصه و جمع‌بندی

در مفاهیم مرتبط با روش تحقیق علمی هیچ مفهومی به اندازه نظریه (تئوری) اهمیت ندارد. تئوری مجموعه بهم پیوسته و نظام یافته‌ای از گفتارها که بیانگر بخشی از واقعیت باشد تئوری می نامند، به عبارت دیگر بررسی کلی و وسیع مسائل از راه تفکر و تخیل است، بطوریکه این بررسی الزاماً رابطه ای با عمل (واقعیت) داشته باشد.

تئوری از دیدگاه تجربه گرایی ناب، کوششی عملی در راه جمع آوری شواهد و یافته هایی تجربی و برقرار کردن هبستگی بین این یافته ها و تبیین آنها از طریق استقراء است. بگونه ای که هرگونه تصور، تخیل و توضیحات اضافه که بر مشاهدات تجربی متکی نباشد پیرامون پدیده ها مطرح نشود. تئوری بیان کننده مجموعه ای از مفاهیم است که به صورت  نظام مند ارتباط متقابل با یکدیگر دارند. می توان بر اساس آن  پدیده‌ای را پیش‌بینی و توجیه کرد. تئوری مجموعه ای از گفتارهایی (بیانیه ها) است که بر مینای قواعد منطقی بایکدیگر در ارتباطند و مبین بخشی از واقعیت هستند.