تحقیق همبستگی

روش تحقیق همبستگی

تحقیق همبستگی correlational study یکی از انواع روش تحقیق است که در آن پژوهشگر می‌کوشد تا نوع رابطه میان یک چند متغیر را شناسایی یا درک نماید. به بیان ساده، تحقیقات همبستگی در پی ترسیم نوع رابط میان متغیرها هستند. در برخی از مطالعات و کتاب‌ها از این روش به عنوان زیرمجموعه‌ای از تحقیقات توصیفی یاد شده است. در مطالعات همبستگی، پژوهشگر هیچ یک از متغیرهای مستقل را دستکاری نمی کند، بلکه تنها دو یا چند متغیر را اندازه گیری نموده، سپس مشخص می سازد که آیا بین آنها رابطه همبستگی وجود دارد یا خیر، در راستای همین ویژگی عدم دستکاری و تغییر متغیرها، در مطالعات همبستگی، آزمودنی‌ها نیز به صورت تصادفی به گروه‌های مختلفی که بر اساس متغیر وابسته تشکیل می شوند، واگذار نمی گردند.

تحقیق همبستگی یکی از روش‌های تحقیق توصیفی (غیرآزمایشی) است که رابطه میان متغیرها را براساس هدف تحقیق بررسی می‌کند. می‌توان تحقیقات همبستگی را براساس هدف به سه دسته تقسیم کرد: همبستگی دو متغیری، تحلیل رگرسیون و تحلیل کوواریانس یا ماتریس همبستگی. در این زمینه در بخش اول قسمت تقسیم‌بندی روش‌های تحقیق براساس هدف توضیح لازم ارائه گردید. بنابراین همبستگی برای بررسی نوع و میزان رابطه متغیرها استفاده می‌شود. در حالیکه رگرسیون پیش‌بینی روند آینده یک متغیر ملاک (وابسته) براساس یک مجموعه روابط بین متغیر ملاک با یک چند متغیر پیش‌بین (مستقل) است که در گذشته ثبت و ضبط شده است. بحث تفاوت رگرسیون و همبستگی را مطالعه کنید.

انواع تحقیق همبستگی

تحقیقات همبستگی را می‌توان بر حسب هدف به سه دسته تقسیم کرد:

  • مطالعه همبستگی دو متغیری
  • تحلیل رگرسیون
  • تحلیل ماتریس همبستگی یا کواریانس

همبستگی دو متغیری

هدف بررسی رابطه همزمانی متغیرها است به عبارت دیگر میزان هماهنگی تغییرات دو متغیر است. در بیشتر تحقیقات همبستگی دو متغیری از مقیاس فاصله ای با پیش فرض توزیع نرمال و محاسبه ضریب همبستگی پیرسون استفاده می شود مانند همبستگی پیرسون و همبستگی اسپیرمن.

تحلیل رگرسیون

در تحلیل رگرسیون هدف پیش بینی یک یا چند متغیر ملاک براساس یک یا چند متغیر پیش بین است. اگر هدف بررسی یک متغیر ملاک از یک متغیر پیش بین باشد از رگرسیون ساده استفاده می شود. اگر بررسی یک متغیر ملاک براساس چند متغیر پیش بین باشد از رگرسیون چندگانه (Multiple) استفاده می شود. اگر همزمان چند متغیر ملاک براساس چند متغیر پیش بین بررسی شود از رگرسیون چند متغیری (Multivariate) استفاده می شود.

تحلیل کوواریانس

در برخی بررسی ها، هدف بررسی مجموعه ای از همبستگی های دو متغیر متغیرها در جدولی به نام ماتریس همبستگی یا کوواریانس است که با پیشرفت در زمینه نرم افزارهای آماری میسر شده است. تحلیل عاملی و حل معادلات ساختاری از این دسته هستند.

کاربردهای تحقیق همبستگی

پژوهش همبستگی زمانی استفاده می‌شود که رابطه متغیرها در شرایط طبیعی برررسی شود. در غیراینصورت یعنی اگر پژوهشگر بخواهد رابطه متغیرها را با دستکاری بررسی کند، استفاده از تحقیق آزمایشی (تجربی) بهتر است. دلیل دوم برای ترجیح انجام مطالعه همبستگی به جای مطالعه تجربی، غیر ممکن با غیر اخلاقی بودن دستکاری متغیرهای مورد مطالعه است؛ مثلا فرض کنید پژوهشگری به تأثیر مهد کودک با شیرخوارگاه در دلبستگی بین مادر و کودک علاقه مند است. دلبستگی به عنوان رابطه ای عاطفی – شناختی ویژه، که بین نوزادان و والدین طی هفت ماه اول ایجاد می شود، مقوله مهم و حساسی است که نمی توان به طور تجربی آن را دستکاری کرد.

یکی دیگر از شرایطی که باعث انتخاب طرح همبستگی به جای طرح تجربی می شود، زمانی است که پژوهشگر می خواهد ببیند که متغیرها به طور طبیعی چگونه در عالم واقع، با هم ارتباط دارند. چنین اطلاعاتی می تواند برای انجام پیش بینیهای مفید استفاده شود، حتی اگر دلایل وجود روابط کشف شده خیلی روشن نباشد؛ مثلا معدل دوره دبیرستان، معدل دیپلم، رتبه کلاسی و نمرات فرد در بخش کلامی آزمون وکسلر با یکدیگر و با عملکرد آموزشی دوره دانشگاه به خوبی همبستگی نشان می دهند.

تفسیر نتایج

همبستگی مثبت آن است که جهت تغییر در یک متغیر با جهت تغییر در متغیر دیگر همسو باشد؛ مثلاً جهت تغییرات هر دو ممکن است افزایشی یا کاهشی باشد؛ یعنی اگر یکی افزایش یافت دیگری نیز افزایش می­یابد و برعکس اگر یکی کاهش یافت دیگری نیز کاهش می­یابد، مانند رابطۀ بین شیب رودخانه و شدت آن یا رابطۀ بین قدرت خرید مردم و حجم تقاضا.

همبستگی منفی آن است که جهت تغییرات یک متغیر با جهت تغییرات متغیر دیگر همسو نباشد. یعنی اینکه افزایش یکی با کاهش دیگری همراه باشد، مانند رابطۀ بین تورم قیمت­ها و قدرت خرید مردم.

در تحقیقات همبستگی پس از تشخیص وجود همبستگی و تعیین جهت آن اقدام به محاسبۀ مقدار و ضریب همبستگی می­شود. طیف یا دامنۀ تغییرات ضریب همبستگی از ۱+ تا ۱- نوسان دارد؛ یعنی اگر همبستگی وجود نداشته باشد ضریب همبستگی محاسبه شده، صفر است و از فقدان همبستگی بین دو متغیر حکایت می­کند. اگر ضریب همبستگی بین صفر تا ۱+ باشد، گفته می­شود که جهت همبستگی مثبت و تغییرات متغیرها همسوست. مسلماً هر چه مقدار آن به صفر نزدیک باشد، همبستگی مثبت ضعیف­تر و هر چه به ۱+ تمایل پیدا کند همبستگی مثبت شدیدتر خواهد بود.

اگر ضریب همبستگی بین صفر تا ۱- باشد، گفته می­شود که جهت همبستگی منفی بوده، تغییرات متغیرها همسو نیست. باز هم هر چه قدر عددی به سمت صفر میل کند، همبستگی منفی ضعیف­تر و هر چه به سمت ۱- تمایل پیدا نماید همبستگی منفی شدیدتر خواهد بود.

جمع‌بندی

تحقیق همبستگی (Correlation) که خود زیر مجموعه تحقیقات توصیفی (غیر آزمایشی) است با این هدف انجام می‌شود که رابطه میان متغیرها (Variables) را نشان دهد. تحقیق همبستگی بر اساس هدف تحقیق به دسته کلی تقسیم می‌شود. دسته اول به تحقیقاتی مربوط می‌شود که هدف بررسی همبستگی دو متغیری است، بدین معنی که پژوهشگر می‌خواهد رابطه دو به دو متغیرهای موجود را بررسی کند. در این نوع تحقیق، همبستگی بین دو مجموعه یا داده، مورد مطالعه قرار می­گیرد که این داده­ها ممکن است دربارۀ دو متغیر در یک جامعه باشد؛ مثلاً همبستگی بین تغییرات قد با تغییرات وزن افراد یک جامعه. همچنین، داده­ها ممکن است دربارۀ یک متغیر در دو جامعۀ جداگانه باشد.

با محاسبۀ ضریب همبستگی می­توان جهت همبستگی و مقدار آن را نیز محاسبه کرد و با استفاده از دستگاه مختصات نمودار آن را ترسیم نمود. نمودارهای زیر معرف هر یک از انواع همبستگی است. در اینجا اشاره به این نکته ضروری است که همبستگی بین دو متغیر همیشه از نوع خطی نیست و ممکن است نمودار آن از نوع منحنی باشد؛ مثلاً در سنجش همبستگی بین متغیرهای سن و قدرت جسمانی چنین رابطه­ای می­توان یافت. در این مورد تا مدتی قدرت جسمانی و سن با همدیگر هم­جهت بوده همبستگی مثبت دارند، ولی بعد از مدتی به­خصوص با فرا رسیدن دورۀ کهولت هر چه سن افزایش می­یابد قدرت بدنی کاهش پیدا می­کند. در چنین وضعیتی، نمودار مربوط به صورت خطی نیست.

منبع: تحقیق همبستگی نوشته زهره سرمد کتاب روش‌های تحقیق در علوم رفتاری