سازمان دولتی (بخش عمومی)

سازمان دولتی چیست؟

سازمان دولتی Public organization به سازمانی گفته می‌شود که مالکیت آن در اختیار دولت بوده و با هدف ارائه خدمات به شهروندان اداره می‌شود. در دنیا، سازمان‌های دولتی با عنون بخش عمومی Public Sector شناخته می‌شوند و در برابر  بخش خصوصی قرار می‌گیرند. در ادبیات و فرهنگ دانشگاهی و عامه کشور بخش خصوصی همان بخش خصوصی نامیده می‌شود ولی از بخش عمومی با عنوان سازمان‌های دولتی نام برده می‌شود. ساختار دولتی در کشورهای جهان سوم اصولاً مبتنی بر بدنه دولتی بسیار بزرگ است و کوچک سازی دولت در حد یک شعار باقی می‌ماند. سازمان‌های دولتی به صورت ضمنی مفهوم بوروکراسی و ناکارآمدی در پاسخ به نیازهای عمومی را همراه دارد.

مشتریان و خدمات گیرندگان سازمان های دولتی و وابسته به دولت مردم هستند، بنابراین این سازمان‌ها هر روزه با تعداد زیادی مراجعه کننده مواجه اند که پیگیر کارهایشان هستند. با وجود تکرار هر روزه فرآیند خدمات در این سازمان ها، شما بهبودی را در بوروکراسی سازمان و زمان بندی و نحوه ارائه خدمات یا به اصلاح مدیران، بهبود فرآیندهای سازمانی مشاهده نمی کنید. فرآیندهای سازمانی بسیار پیچیده، افراد تک تخصصی، وجود ایستگاه های زیاد کاری، هدر رفتن وقت مشتری، عدم نمایش شماتیک دستورالعمل ها، سرگردانی مشتری از نحوه دریافت خدمات، نحوه بد پاسخگویی کارکنان، خدمت گیرنده را به این نتیجه می رساند که مدیری که بر صندلی ریاست این سازمان تکیه زده یا از مشاور سازمانی (کیفیت) استفاده نمی کند و از این امر آگاه نیست یا به این امر واقف است و نیازی به احترام به زمان افراد و تامین رضایتمندی آنان نمی بیند.

تفاوت سازمان دولتی با بخش خصوصی

سازمان‌های دولتی به سازمان‌هایی اطلاق می شوند که تحت امر دولتی مرکزی به انجام فعالیتی معین می پردازند، گستره این فعالیت ها بسیار متنوع و گسترده است. بطور کلی سازمان های دولتی به دو دسته سازمان های مجری (که در این سازمان ها انگیزه تحصیل درآمد مورد توجه قرار نمی گیرد) مانند وزارت خانه ها و موسسات دولتی همچون نهاد ریاست جمهوری و دیوان محاسبات کشور و سازمان های دولتی بازرگانی (که سودآوری و تحصیل درآمد از اهداف اساسی آنها هستند) مانند شرکت های بیمه و بانک ها تقسیم می‌شوند.

در علم اقتصاد، بخش خصوصی بخشی از اقتصاد است که هم برای بهره‌های شخصی راه‌اندازی شده‌است و هم تحت کنترل دولت نیست. برعکس، شرکت‌هایی که بخشی از دولت هستند قسمتی از بخش عمومی به‌شمار می‌آیند. سازمان‌های خصوصی غیرانتفاعی به عنوان بخش اختیاری (Voluntary sector) در نظر گرفته می‌شود.

سازمان‌های غیر دولتی بطور کلی به چهار دسته سازمان های خیرخواهانه (در این سازمانها فعالیت هایی مانند برآورده کردن نیازهای فقرا، توزیع خوراک، پوشاک و دارو به عنوان هدف تعریف میشوند و نحوه مدیریت این سازمانها عموماً سنتی است) سازمان های خدماتی  (سازمان هایی که اهدافشان در برنامه ریزی و فراهم اوردن خدمات آموزشی و بهداشتی برای خانواده ها خلاصه می گردد) سازمان های مشارکتی ( این سازمان ها پروژه های خود یار را به کمک مردم محلی به سرانجام میرسانند) و سازمان های توانمندسازی. هدف اصلی این سازمان ها کمک به افراد در جهت دستیابی به توسعه اجتماعی، اقتصادی و سیاسی از طریق درک شفاف ایشان از توانایی هایشان و بالا بردن آگاهی ها است تا در نهایت افراد بتوانند خود کنترل زندگی شان را در دست گیرند.

انواع سازمان‌های دولتی

سازمان‌های مجری فعالیت های از نوع دولتی (غیرانتفاعی)

سازمان هایی هستند که برای تحصیل درآمد ایجاد نشده اند، بلکه برای اجرای قسمتی از برنامه های اقتصادی ،فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دولت تاسیس شده اند.

شما می توانید برنامه های کاربردی سایت را با ۵۰% تخفیف ویژه خریداری کنید.

در تشکیل سازمان های فوق، انگیزه تحصیل درآمد مورد توجه قرار نمی گیرد. بلکه الزامات قانونی و ضرورت های اجتماعی از انگیزه های مهم تاسیس این قبیل سازمان ها به شمار می آید.

سازمان های دولتی غیرانتفاعی به دو دسته زیر تقسیم می شوند:

وزارتخانه ها
براساس ماده ۲ قانون محاسبات عمومی کشور، وزارتخانه واحد سازمانی مشخصی است که به موجب قانون به این عنوان شناخته شده یا بشود.

موسسات دولتی
براساس ماده ۳ قانون محاسبات عمومی کشور، موسسه دولتی واحد سازمانی مشخصی است که به موجب قانون ایجاد و زیر نظر یکی از قوای سه گانه اداره می شود و عنوان وزارتخانه ندارد. مانند نهاد ریاست جمهوری، دیوان محاسبات، سازمان جنگل‌ها و مراتع.

سازمان‌های مجری فعالیت‌های از نوع بازرگانی

سازمان هایی هستند که علاوه بر اینکه هزینه های تولید کالا و خدمات را از محل درآمدهای خود تامین می کنند، مقداری درآمد نیز برای دولت تحصیل می‌کنند.

در سازمان های بازرگانی وابسته به دولت ، هزینه ها با درآمدها در ارتباط می باشند، به این معنی که هزینه ها موجب تحصیل درآمد می شوند. این رابطه در سازمان های بازرگانی بخش خصوصی نیز مصداق دارد. شرکت‌های دولتی از سازمان‌های بازرگانی وابسته به دولت می باشند.

اداره امور شرکت‌های دولتی تشابه زیادی با سازمان‌های بازرگانی خصوصی دارند و به همین لحاظ سیستم حسابداری آنها از اصول و موازین پذیرفته شده حسابداری بازرگانی پیروی می نماید.

براساس ماده ۴ قانون محاسبات عمومی کشور، شرکت دولتی واحد سازمانی مشخصی است که با اجازه قانون به صورت شرکت ایجاد شود و یا به حکم قانون و یا دادگاه صالح ملی شده و یا مصادره شده و به عنوان شرکت دولتی شناخته شده باشد و بیش از پنجاه درصد سرمایه آن متعلق به دولت باشد. هر شرکت تجاری که از طریق سرمایه گذاری شرکتهای دولتی ایجاد شود، مادامی که بیش از پنجاه درصد سرمایه آن متعلق به شرکت های دولتی است، شرکت دولتی تلقی می شود. مانند سازمان های منطقه ای آب و برق، شرکت دخانیات ایران، شرکت فولاد ایران.

شرکت دولتی

شرکت دولتی، یک واحد سازمانی مشخصی است که با اجازه قانون به صورت شرکت ایجاد شده و تمام یا دست کم بیش از ۵۰% از سرمایه آن متعلق به دولت باشد،اعم از اینکه ابتدا دولت آن را تشکیل داده باشد یا بر اثر ملی شدن، تمام سهام آن به دولت انتقال داده شده باشد(مثل شرکت ملی نفت ایران). لذا هر شرکت تجاری که از طریق سرمایه گذاری شرکت های دولتی ایجاد گردد مادام که بیش از ۵۰% سرمایه آن متعلق به شرکت های دولتی است،دولتی تلقی می گردد.

با این وجود، شرکت تجارتی که از طریق سرمایه گذاری شرکت های دولتی،مثلاَ به صورت شرکت سهامی خاص،تشکیل شود شرکت دولتی به معنای اخص نبوده و طبق قانون خاصی نیز اداره نخواهد شد؛اما چون بیش از نصف سرمایه آن متعلق به شرکت یا شرکت های دولتی است،شرکت دولتی محسوب خواهد شد.

شرکت مذبور،تابع مقررات لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت و مقررات قانون تجارت بوده و باید طبق آن ها تشکیل و به ثبت داده شود.پس از ثبت است که دارای شخصیت حقوقی خواهد شد.اداره امور، ورشکستگی و تصفیه آن طبق مقررات قوانین مزبور،به عمل خواهد آمد.

شرکت های دولتی که با اجازه قانون تشکیل می شود،دارای شخصیت حقوقی هستند و برخلاف شرکت های تجارتی،نیاز به ثبت ندارند.شرکت های دولتی تابع ماده ۳۰۰ لایحه قانونی اصلاح قسمتی از قانون تجارت،مصوب ۲۷/۱۲/۱۳۴۷ است که می گوید:”شرکت های دولتی،تابع قوانین تاسیس و اساسنامه های خود می باشند و فقط نسبت به موضوعاتی که در قوانین و اساسنامه های آن ها ذکر نشده،تابع مقررات این قانون می شوند”

با توجه به مفاد این ماده می توان گفت شرکت های دولتی تا آنجا که در اساسنامه شان قید نشده باشد،شکل شرکت های سهامی را دارند و می توان آن ها را تاجر تلقی کرد.

خلاصه و جمع‌بندی

سازمان دولتی به سازمانی زیر فرمان یک دولت اطلاق می‌شود که از جانب دولت مرکزی به منظور فعالیتی معین ایجاد می‌شود. این مأموریت‌های کاری می‌تواند دائم یا موقت در نظر گرفته شود. سازمان‌های دولتی طیف فعالیت‌های گوناگونی در بر می‌گیرند، از سازمان‌های اطلاعاتی تا سازمان‌های بیمه و بانکها و … را شامل می‌شود. مدیریتی که در سازمان های دولتی اتفاق می افتد مدیریتی سنتی و با نگاه و رویکرد پدرسالارانه ( مدیریت عمودی از بالا به پایین می باشد.) در این نوع از مدیریت معمولاً هیئتی در راس قرار دارند که بودجه بندی اجرایی را برنامه ریزی می کنند، برای نقش ها و فعالیت ها تعاریفی را تدوین می کنند، نظارت های دوره ای و از پیش تعیین شده را به اجرا در می آورند و در صورت نیاز تغییرات لازم را در هر کدام از روندها برنامه ریزی و نگارش می کنند.

با توجه به آن چه که بدان اشاره شد؛ تامین بودجه بصورت برون زا (بدون مشارکت دست اندر درکاران) و رویکرد مدیریت سنتی، بی ترید یکی از آسیب های وارده به سازمان های دولتی و پروژه های اجرایی شان خواهد بود. در این سازمانها تعلق خاطر، احساس همدلی و مشارکت به اهداف تعیین شده با کاهش روبرو خواهد بود و کارکنان و شرکت کنندگان در پروژه بعضاً نه تنها احساس مشارکت و تعلق خاطر به اهداف را ندارند (زیرا که اهداف از پیش تعیین شده و تحمیلی هستند) بلکه همچنین احساس میکنند که نیرویی بیرونی آنها را در کنترل خود دارد و حتی در حالاتی بسیار آسیب زا آنان احساس می کنند که بایستی وظایف خود را فقط به جهت تحصیل درآمد و دریافت حقوق انجام دهند. در نهایت باید گفت سازمان دولتی ناکارامدی‌هایی دارد که باید ارزیابی و بازنگری شوند.