نگاشت مفهومی

آموزش روش نگاشت مفهومی

منبع: روش نگاشت مفهومی و کارکردهای مدیریتی آن نوشته عادل آذر

نگاشت مفهومی Concept Mapping نوعی مفهوم سازی ساختار یافته است که گروه ها می توانند از آن برای طراحی یک چهارچوب مفهومی، انواع مدل های مفهومی و حتی پرسشنامه استفاده نمایند. نگاشت مفهومی مانند نگاشت علی یکی از انواع روش‌های نگاشت شناختی است و در دسته سیستم‌های نرم و تحقیق در عملیات نرم قرار می‌گیرد. از این روش در روش تحقیق کیفی و ارائه مدل استفاده می‌شود. برای درک بهتر این روش آموزش نگاشت مفهومی نوشته جوزف نواک را مطالعه کنید.

این روش چارچوب مفهومی را به زبان مشارکت کنندگان بیان میکند و محصول گرافیکی ارائه می نماید که می تواند برای همه مشارکت کنندگان قابل فهم باشد و همه ایده های عمده و روابط درونی بین آنها را منعکس نماید. این روش اغلب روحیه و انسجام سازمانی با گروهی را نیز افزایش می دهد. این مقاله مبانی نظری نگاشت مفهومی و هر یک از گامهای آن را تشریح می کند و برخی از کاربردهای مدیریتی آن را مطرح می‌نماید.

نگاشت مفهومی چیست؟

نگاشتهای مفهومی ابزاری برای سازماندهی و ارائه دانش می باشند و شامل مفاهیمی هستند که معمولا به صورت سلسله مراتبی، نقطه ای و یا خوشه ای نشان داده می شوند. نگاشت های سلسله مراتبی معمولا در امور آموزشی مورد استفاده قرار می گیرند که در آن مفاهیم در دایره ها یا مربع هایی محصور شده و روابط بین آنها با خط ارتباطی مشخص می شود. کلمات روی خط رابطه بین دو مفهوم را نشان می دهد.

مفهوم بعنوان نظم مشاهده شده در رویدادها، اهداف یا اسناد تعریف شده است که با این عنوان نامگذاری شده اند. عنوان برای بیشتر مفاهیم یک لغت است، اگر چه گاهی اوقات از سمبلهایی مثل . یا + نیز برای نشان دادن آنها استفاده می شود. قضایا بخش دیگری از نگاشتهای مفهومی هستند که شامل دو مفهوم یا مفاهیم بیشتری می باشند که به دیگر واژه ها به شکل یک عبارت با معنی مرتبط گردیده اند.

پایایی روش نگاشت مفهومی

برای محاسبه پایایی روش نگاشت مفهومی از شاخص نرخ تنیدگی Stress value استفاده می‌شود. چنانچه میزان نزخ تنیدگی از ۰/۳۵ کمتر باشد پایایی مورد تایید است.

انواع نگاشت مفهومی

از آنجا که نگاشت های نقطه ای و خوشه‌ای کاربرد بیشتری در مدیریت دارند بحث را با تمرکز بر این نگاشت ها ادامه می دهیم.

در نگاشت های مفهومی سلسله مراتبی، عمومی ترین مفاهیم در بالای نقشه و مفاهیم خاص تر و آنهایی که عمو میت کمتری دارند در پایین سلسله مراتب قرار می گیرند. یکی از ویژگی های نگاشت های مفهومی سلسله مراتبی، وارد کردن روابط متقاطع» می باشد که بیانگر روابط بین مفاهیم در حوزه های مختلف نگاشت مفهومی می باشد. روابط متقاطع به ما کمک می کند تا ببینیم چطور حوزه هایی از دانش که در یک نگاشت ارائه می شوند با یکدیگر مرتبط می باشند.

دو بعد از نگاشت های مفهومی وجود دارد که در تسهیل تفکر خلاق مهم می باشند: ساختار سلسله مراتبی نگاشت و توانایی آن در شناسایی روابط متقاطع و توصیف آنها. بعد دیگری که می تواند به نگاشت های مفهومی سلسله مراتبی اضافه شود نمونه های خاصی از رویدادها می باشد که به روشن شدن معنی یک مفهوم خاص کمک می کند.

فرایند انگاره نگاری مفهومی

واژه «مفهوم سازی ساختار یافته» به فرایندی اشاره دارد که می تواند بعنوان توالی گامهای عملیاتی عینی که به ارائه مفهوم منجر می شود تعریف گردد. هر زمان که گروهی از افراد می خواهند چارچوب مفهومی در زمینه های علوم آموزشی، اجتماعی، شناختی و مدیریتی به وجود بیاورند و یا مدنی در این خصوص طراحی نمایند می توانند از فرایند نگاشت مفهومی استفاده کنند.

نگاشت مفهومی ارائه تصویری تفکر گروه است که همه ایده های گروه در ارتباط با موضوع تحت بررسی، چگونگی ارتباط این ایده ها با یکدیگر و میزان اهمیت آنها را نشان می دهد. دیدگاه کلی در مورد فرایند انگاره نگاری مفهومی در شکل بالای همین صفحه ارائه شده است. نگاشت مفهومی ترکیب مناسبی از رویه های استقرایی و قیاسی پژوهش می باشد. به عبارت دیگر این روش هم رویکرد گروه خبره و روش دلفی و هم رویکردهای آماری و پیمایشی را در بر می گیرد و به همین دلیل از اعتبار بالایی برخوردار است.

مراحل نگاشت مفهومی

شش گام نگاشت مفهومی عبارتند از:

  • آماده سازی (شامل انتخاب مشارکت کنندگان و توسعه تمرکز برای مفهوم سازی)
  • ایجاد عبارات
  • ساختاردهی عبارات
  • ارائه مجدد عبارات به شکل یک نگاشت مفهومی (با استفاده از مقیاس بندی چند بعدی و تجزیه و تحلیل خوشه ای)
  • تفسیر نگاشت‌ها
  • کاربرد نگاشت‌ها

جمع‌بندی بحث نگاشت مفهومی

نگاشت مفهومی برای انجام کاری که اغلب انجام آن برای گروه یا سازمان مشکل است مورد استفاده قرار می‌گیرد. اعتبار بالای این روش بدلیل ترکیب مناسب رویه‌های استقرایی و قیاسی در پژوهش است. روش نگاشت مفهومی گروه مشارکت‌کنندگان را به پیگیری کار و طراحی به نسبت سریع چارچوبی برای مطالعه و پژوهش در زمینه‌های مختلف تشویق می‌کند. روش نگاشت مفهومی، چارچوب مفهومی را بجای اینکه به زبان ارزیاب برنامه‌ریزی با تئوری پردازان علوم اجتماعی بیان کند به زبان مشارکت‌کنندگان بیان می‌نماید.