طرح تحقیق

طرح تحقیق (Research proposal) سندی است که مشخصات تحقیق، برنامه اجرایی و جزئیات فعالیت ها و امور مربوط به موضوع تحقیق را در بردارد. به عبارت ساده تر طرح تحقیق نقشه چگونگی انجام دادن تحقیق علمی است.

آماده کردن طرح تحقیقاتی یا پیشنهاد تحقیق  اولین قدم در انجام انواع تحقیقات علمی است. پیش از آن که فرایند پژوهش شروع شود، محقق باید طرح پیشنهادی خود را به موسسه ی مورد نظر و یا اگر دانشجو است به آموزش دانشگاه ارائه دهد و در صورتی که طرح پیشنهادی وی مورد تائید قرار گرفت می تواند پژوهش خود را شروع نماید. یک طرح تحقیقی تنها در صورتی با ارزش است که طرح پیشنهادی اولیه آن به خوبی و با دقت و به گونه ای نظام دار طرح ریزی شده باشد.

با توجه به اهمیت تدوین طرح پژوهش و نیاز دانشجویان و محققان به تمرین عملی نگارش و ارائه یک طرح پیشنهادی تحقیق و اهمیت نوشتن طرح تحقیق در انجام پرپوزال کارشناسی ارشد و پایان‌نامه دکتری در این نوشتار بر آن شدیم تا الگوی مناسب در این زمینه را در اختیار پژوهشگران قرار دهیم. این بخش به محققین، به ویژه دانشجویان کمک می کند تا با کیفیت بهتری در تدوین طرح های پژوهشی خود عمل نمایند.

تعریف طرح تحقیق

تحقیق به معنای جستجوی منظم و تلاشی که بر مبنای علم و استدلال و شواهد و منابع انجام گیرد تا نظریه ای اثبات گردد. تحقیق، رفتار عالمانه و منطقی برای اثبات یک نظریه وهدایت وکنترل کارآمدی آن نظریه در حل معظلات فردی و اجتماعی که به ارزیابی و بهینه مجددّ آن نظریه ختم می شود.

طرح تحقیق مانند نقشه اولیه‌ای است که مهندسان پیش از آغاز به کار ساختمان، تهیه می کتتد و در طرح تحقیق، محقق تصویری کلی از انچه را که دنبال می کند نشان می‌دهد.
غلامرضا خاکی

زمانی که سازمان یا موسسه ای قصد دارد پژوهشی در حوزه وظایف خود انجام دهد و از محققی میخواهد تا آن را بر عهده بگیرد یا دانشجویی قصد دارد پایان نامه تحصیلی خود را انجام دهد، ابتدا باید طرحی تهیه شود و در شورای پژوهشی سازمان مربوطه یا گروه آموزشی دانشگاه تصویب و سپس مراحل بعدی پژوهش آغاز گردد.

طرح تحقیق نوعی راهنما برای پژوهشگر است. به عبارت دیگر طرح و نقشه ی اولیه ای که محقق قبل از شروع مراحل اجرای پژوهش تهیه می نماید و خود را ملزم به تبعیت از آن می نماید و کلیه اجزاء، ویژگی ها، اقدامات و فعالیت هایی که در فرایند یک تحقیق علمی طی می شود، در آن به خوبی مشخص و تعریف شده است.

اهمیت و ضرورت تهیه طرح پژوهشی

در دانشگاه ها، دانشجویان دوره های کارشناسی ارشد و دکتری در شروع کار تحقیقاتی خود باید یک طرح پیشنهادی منسجم ارائه دهند. علاوه بر این اغلب موسسات که به منظور پیشبرد اهداف خود مجبور به انجام پژوهش هستند، پس از تعیین اولویت ها و ضرورت های پژوهشی، از محققان علاقمند به اجرای پژوهش درخواست ارائه طرح پیشنهادی جهت اجرای پژوهش می نمایند.

مهمترین ویژگی و خاصیت طرح پژوهشی ویژگی پیش بینی کنندگی آن است. در طرح تحقیق، کلیه فعالیت ها و اموری که از ابتدای شروع یک پژوهش علمی تا آخرین مرحله آن یعنی ارائه گزارش نهایی باید انجام شود، تعیین می شود. همچنین ترتیب زمانی اجرای هر فعالیت نیز مشخص می گردد. این مهم باعث می شود تا هیچ امری در طول فرآیند تحقیق مورد غفلت واقع نگردد. علاوه بر این دقت و تامل کافی در تهیه طرح پژوهشی از سردرگمی و بلاتکلیفی محقق در طول انجام پژوهش جلوگیری می کند.

موارد زیر دقیقا در طرح تحقیق پیش بینی و مد نظر قرار می گیرد:

  • زمان مورد نیاز
  • بودجه کافی
  • نیروی انسانی
  • وسایل و امکانات
  • موانع و محدودیت‌های احتمالی

کیفیت تدوین طرح تحقیق خود بیانگر توانمندی و تخصص محقق در حوزه ی پژوهش بوده و به نوعی جایگاه علمی و پژوهشی وی را مشخص می نماید. لذا باید آنقدر دقیق و با رعایت همه نکات علمی وتخصصی نگارش شود که ارزیابی طرح، بدون نیاز به توضیحات حضوری ارائه دهنده طرح، بتواند به ارزیابی و جمع بندی نهایی و اظهار نظر برسند.

انواع طرح تحقیق

طرح تحقیق بر اساس دیدگاه های مختلف و نیز ماهیت و اهمیت تحقیق به انواع گوناگونی تقسیم می شوند:

  • ساده
  • اعتباری

منظور از طرح های ساده طرح هایی است که در آن نه زمان کار و مراحل آن تعیین می شود و نه بودجه ای مطرح است. این نوع طرح ها دارای ساختی خاص بوده و عناصر اساسی را داراست. اما طرح‌های اعتباری علاوه بر آنکه همه جوانب و ابعاد طرح های ساده را دارا هستند، بودجه ی لازم و زمان تحقیق نیز در آنها پیش بینی می شود.

بر اساس ماهیت و اهمیت تحقیق نیز طرح های پژوهشی به سه دسته تقسیم می شوند:

  • طرح‌های کوچک
  • طرح‌های بزرگ

طرح‌های کوچک
عموما در تحقیقات کوچک و موردی استفاده می شود. در تحقیقات عملی و به منظور تدوین برنامه اجرایی تحقیق و آشنا کردن همکاران طرح تهیه می شود و نیاز به توضیح و تفصیل زیادی ندارد.

طرح‌های بزرگ
برای انجام تحقیقات بزرگ استفاده می شود و هدف از آنها کسب حمایت های مالی و موافقت ها و صدور مجوزهاست. به طور تفصیلی، دقیق و فنی تهیه و جزئیات کار در آن ها مشخص و تعریف می شود. باید دقیق و کاربردی بوده، اهداف کاربردی آن به خوبی تعریف شده باشد.

طرح تحقیق پایان‌نامه یا رساله تحصیلی

این طرح به مراکز علمی و دانشگاهی اختصاص دارد و هدف از تهیه آنها انجام یک تکلیف تحصیلی و فارغ التحصیل شدن دانشجوست. این طرح ها را دانشجویان شخصا زیر نظر استادان راهنما تهیه می کنند و به تصویب گروه آموزشی یا کمسیون پژوهشی دانشگاه می رسانند. مطالعه مقاله  چگونه پروپوزال کارشناسی ارشد بنویسم ؟ کمک می کند با کیفیت بهتری در آموزش نگارش پروپوزال و پایان نامه خود عمل نمایید.

در فرم ها و چارچوب های ارائه شده و پیشنهادی سازمان ها، موسسات و مراکز علمی-آموزشی و پژوهشی که جهت تهیه و تدوین طرح تحقیق، طراحی شده است، ۱۲-۱۶ بند با عناوین و ترتیب های تقریبا مشابهی به چشم می خورد:

  • مقدمه
  • عنوان تحقیق
  • بیان مسئله (نحوه نگارش بیان مسئله)
  • سوابق و ادبیات مربوط به تحقیق
  • اهمیت و ضرورت موضوع تحقیق
  • اهداف تحقیق
  • فرضیه ها و سوالات ویژه تحقیق
  • تعریف مفاهیم و متغیرها
  • نوع تحقیق
  • روش تحقیق
  • جامعه آماری
  • نمونه، حجم نمونه و روش نمونه گیری
  • ابزار های گردآوری داده های پژوهشی
  • روش های تجزیه و تحلیل داده ها (آمار توصیفی و آمار استنباطی)
  • اطلاعات مربوط به مدیریت و عوامل اجرایی، زمان و طول اجرا و هزینه های تحقیق
  • فهرست منابع و مآخذ مورد استفاده در تدوین طرح پژوهش

خطاهای رایج در نگارش طرح تحقیق

خطاهای رایج در نگارش طرح تحقیق عبارتند از:

  • ضعف در ارائه بستر مناسب برای تنظیم مسأله پژوهش و تمرکز بر آن
  • ضعف در تعیین شرایط محدود کننده پژوهش
  • ضعف در ذکر منابع راهنما
  • ضعف در ارائه درست نحوه مشارکت نظری و تجربی دیگر و پژوهشگران
  • ضعف در پردازش استدلال هایی منسجم و متقاعد کننده برای پژوهش
  • طولانی کردن موضوعات کم اهمیت و کوتاه کردن موضوعات مهم
  • خطاهای متعدد در نقل قول ها و ارجاعات نادرست
  • نگارش بی سامان و بدون جهت گیری خاص

برای توضیحات بیشتر هر یک از موارد اشاره شده و آگاهی از نحوه نگارش هر بخش لطفا مقاله آموزش پروپوزال نویسی را مطالعه فرمایید. لازم به ذکر است که برخی سازمان ها و موسسات، دارای پرسشنامه و روال ویژه ای برای پیشنهاد طرح های پژوهشی هستند، بنابراین محقق باید متناسب با روال و مقررات آن موسسه عمل کند تا با معیارهای اعضای هیات داوری همخوانی داشته و در ارزیابی طرح، جهت کسب تاییدیه و مجوز اجرای پژوهش با مشکل مواجه نگردد.

خلاصه و جمع‌بندی

طرح تحقیق چارچوبی برای برنامه‌ریزی پژوهش است و از طریق آن به سوالات پژوهش پاسخ داده می‌شود. انتخاب طرح پژوهشی به آن معنی است که شما درباره نوع داده‌های مورد نیاز، محل انجام پژوهش و مدت زمان مورد نیاز پژوهش، منابع و مشارکت‌کنندگان در پژوهش، متغیرها و فرضیات، و روش‌های جمع آوری و تحلیل داده‌‌ها تصمیم می‌گیرید. طرح پژوهشی پارامترهایی را برای پژوهش شما تعیین می‌کند. طرح پژوهشی دقیقاً معین می‌سازد که پژوهش شامل چه مواردی خواهد بود و شامل چه مواردی نخواهد بود.

همچنین، طرح تحقیقی ملاک‌هایی را برای شما تعیین می‌کند تا از طریق آنها بتوانید نتایج پژوهش و تصمیم‌گیری نهایی از آن را ارزیابی کنید. همچنین، پایایی و روایی مطالعه شما بستگی به جمع‌آوری اطلاعات، ابزار اندازه‌گیری، تحلیل و تفسیر داده‌ها دارد که همه این موارد را طرح تحقیقی مشخص خواهد نمود.

عدم رعایت اصول علمی و معیارهای معمول در تهیه و تدوین طرح پیشنهادی ممکن است منجر به رد طرح شده و عملا زمینه برای شروع فرایند پژوهش فراهم نگردد، لذا آشنایی با چهارچوب طرح پیشنهادی و ساختار و ارکان آن و همچنین چگونگی آماده نمودن آن، یکی از اولین ضرورت های ورود به عرصه ی پژوهش برای پژوهشگران و به خصوص دانشجویان دوره های کارشناسی ارشد و دکتری است.

منبع: طرح تحقیق فصل یازدهم کتاب روش تحقیق در علوم انسانی حافظ‌نیا