روش تفهمی وبر

روش تفهمی وبر

منبع: روش تفهمی وبر نوشته وحید اسلام زاده نشر الکترونیک پارس مدیر

روش فکری ماکس وبر به عنوان یکی از بزرگترین جامعه‌شناسان تاریخ جایگاه ویژه ای در فهم روش تحقیق مدیریت و علوم و اجتماعی دارد. بویژه روش تفهمی Verstehen که مبتنی بر فهم همدلانه است در تحلیل محتوا و تحقیقات کیفی بسیار بااهمیت است. شاید کلید دستیابی به اپوخه در تحقیق پدیدارشناسی فهم همدلانه‌ای باشد که ماکس وبر ارائه کرده است.

علم و روش های علمی برای ماکس وبر فوق العاده مهم و ارزشمند هستند به گونه ای که نیمی از افکار او را شامل می شوند. علم و روش های علمی برای ماکس وبر فوق العاده مهم و ارزشمند هستند به گونه ای که نیمی از افکار او را شامل می شوند. از این بابت ماکس وبر درباره علم و یافته های علمی و همچنین روش های علمی بسیار سخت گیر است. او وظیفه یک استاد دانشگاه را با یک فعال سیاسی بسیار متفاوت می داند و به استاد حق اظهارنظر شخصی را نمی دهد: «استادان نیز مانند هر کس دیگر برای نشر افکار و آرمان های خود راه های دیگری هم دارند،… اما استاد نباید، در مقام استادی، خواهان به دست گرفتن رهبری و برافراشتن پرچمی باشد که متعلق به دولتمردان و مصلحین است.»

روش‌شناس ماکس وبر

وبر دوباره سخت گیرانه می نویسد: «تنها چیزی که روش شناسی، حق بیان آن را داعیه خود می داند این است که روشن کند دسته ای از مسائل از نظر منطقی متفاوت از دسته ای دیگر هستند و اگر این دو دسته در هر بحثی با هم مخلوط شوند، هر ۲طرف بحث دچار کژ فهمی متقابل خواهند شد. سخن دیگر روش شناسی این است که بررسی دسته ای از این مسائل (مسائل تجربی)، با وسایلی که علوم تجربی در اختیار دارد معنادار است. امابه کار بردن همین رویه درباره دسته دیگر (مسائل ارزشی) کاملاً غیرممکن است.

وبر هیچ گاه به قطعیت علمی اعتقاد نداشت: «عصری که میوه درخت معرفت را چشیده باشد محکوم است بداند که نمی تواند براساس نتایج تحلیل جهان، حتی کامل ترین تحلیل جهان، معنای جهان را دریابد، بلکه خود باید این معنا را بیافریند. و نیز باید بداند که حاصل دانش تجربی روزافزون ما هرگز نمی تواند دیدگاه های کلی به زندگی و جهان باشد و هم این که، والاترین آرمان ها – که نیرومندترین قوه محرکه ما هستند- فقط در مصاف با آرمان هایی دیگر شکل می گیرند که برای دیگران همانقدر مقدس اند که آرمان های ما برای ما.»

روش تفهمی یا فهم همدلانه

واحد تحلیل ماکس وبر فرد است. دلیلش نیز بر این پایه استوار شده است که فقط فرد است که قادر به انجام کنش «معنادار» اجتماعی است. «به لحاظ جامعه شناختی، چیزی به عنوان شخصیتی جمعی که عمل می کند» وجود ندارد. وقتی در متنی جامعه شناختی به دولت،ملت، سازمان صنفی، خانواده یا یگان ارتشی، یا به جمع هایی مشابه اشاره می شود، منظور از آن صرفاً نوع خاصی از شکل گیری کنش های اجتماعی واقعی یا ممکن اشخاص منفرد است.»

تحلیل ریمون آرون از جامعه شناسی تفهمی ماکس وبر یکی از تحلیل های ناب و اصیل است که تا به امروز بهتر از آن نوشته نشده است. وی در کتاب جامع خود می نویسد: «از آنجا که جامعه شناسی علم تفهمی کنش اجتماعی است، تفهم مستلزم درک معنایی است که فاعل کنش برای رفتار خویش می پذیرد. پارتو منطق کنش ها را با استناد به شناخت های ناظر کنش می سنجید، در حالی که هدف و منظور وبر عبارت است از تفهم معناداری که هر فاعل رفتار به رفتار خاص خویش می دهد.

نگاه وبر به جامعه شناسی تفهمی نگاهی است که رفتار عقلایی را با رفتار غیرعقلایی می سنجد. بدین معنی که با مطالعه رفتار غیرعقلایی است که انحراف از رفتار عقلایی شناخته می شود: «برای یک تحلیل علمی نوع شناختی، مناسب تر است که هر رفتار غیرعقلایی را به عنوان انحرافی از کنش عقلایی خالص در نظر بگیریم. ابتدا تعیین کنیم که در صورت عدم تأثیرگذاری عوامل غیرعقلایی، کنش افراد چگونه می بود. با مطرح کردن عناصر غیرعقلایی، می توان انحراف از روند فرض شده را بررسی نمود.»

تشریح روش تفهمی وبر

ژولین فروند معتقد است که وقتی وبر عنوان جامعه شناسی تفهمی را به کار می برد، به هیچ وجه قصدش این نیست که برای تفهم، نسبت به تبیین، شرف بیشتری قائل شود، یا دیگر گرایش های جامعه شناسی را تخطئه کند، بلکه می خواهد منحصراً ناکافی بودنشان را که گاهی تعمدی است، برنموده و تنگی برخی از دیدگاه ها را نشان دهد. جامعه شناسی تفهمی در معنایی که چشم اندازهای نوینی به روی جامعه شناسی سنتی می گشاید تفهمی است.

از آنجا که وظیفه علم اجتماعی راه یافتن به فهم های ذهنی فرد برای رسیدن به انگیزه های کنش اجتماعی است، این عمل باید با آنچه علوم طبیعی به عهده دارد کاملاً متفاوت باشد. یکی از علت های مهم این تفاوت، درک رفتار فردی است. برای شناخت اشیاء که ساکن و بی جان هستند، یا حتی سلول ها که موجودات زنده هستند و سیارات که در حال حرکت، و به طور خلاصه هر چه غیرفرد انسانی است، مشاهده منتج به قانونی عام می شود. اما برای فهم و تحلیل رفتار فرد انسانی و حتی انجام آن احتیاج به انگیزه وجود دارد. اگر برای فردی انگیزه فهم رفتار دیگری و پاسخ متقابل به آن رفتار ایجاد نشود، هیچ تحلیل و فهمی امکانپذیر نمی باشد.

یکی از وظایف مهم جامعه شناسی ماکس وبر شناخت این انگیزه ها است. انگیزه ها ابتدا در ذهن فرد معنا و هویت می یابد و سپس خود را با رفتاری به ظهور می رساند. به همین علت است که هر فردی نظریه و تبیینی از رفتار خود دارد. هیچ شیئی و حیوانی از مفاهیمی همچون، سوسیالیسم، نبرد طبقاتی، قشربندی اجتماعی و… تبیین و فهمی ندارد و در او هیچ احساس یا تعقلی را برنمی انگیزاند. تنها فرد انسانی است که براساس ذهنیت خود از آنها تعریف و برداشتی ارائه می دهد.

بازآفرینی ذهنی و تفسیر معانی

امکان بازآفرینی ذهنی رفتار دیگری بی شک برای بداهت ویژه تفهم، مهم است، اما شرط مطلق یک تفسیر معنادار نیست. فهمیدن دیگران نه به معنای معذور داشتن دیگران است و نه این که صرف فهمیدن دیدگاه دیگران، در اصل، به تأیید آن منجر می شود. بلکه بدین وسیله با سهولت و احتمال بیشتری به آگاهی از موضوعات و دلایل بازدارنده توافق نایل می شویم. وبر معتقد است که معانی ذهنی سرچشمه ایجاد انگیزه ها و احساسات است. بر این معناست که جامعه شناسی وبر را جامعه شناسی تفهمی نامیده اند. منظور از این روش تلاش مشاهده گر برای درک کنش اجتماعی از رهگذر پیوندی همدلانه با کنشگر است.

روند کار به این صورت است که پژوهشگر سعی می کند خود را با کنشگر و انگیزه های او یکی کند و سیر رفتار را از دید کنشگر نظاره کند، نه از دید خویش. با این روش است که می توان خود را جای دیگری قرار داد. یا همان گفته ماکس وبر، لازم نیست قیصر باشیم تا قیصر را درک کنیم. «مقصود از تفهم در اندیشه وبر به هیچ وجه نوعی استعداد اسرارآمیز، استعدادی خارج یا برتر از عقل یا ورای مشی منطقی علوم طبیعی نیست.»

روش تفهمی نیز خود به ۲نوع تقسیم می شود: یکی فهم مشاهده ای بی واسطه و دیگر فهم تبیینی. فهم مشاهده ای بی واسطه همان ارتباط رو در رو است. همان نفس به نفس است که با هر تغییر حالتی در چهره (خوشحال یا ناراحت) می توانیم بفهمیم که فرد رو به روی ما چگونه احوالی دارد. اما جامعه شناسی وبر سعی دارد از این فراتر رفته و به چرایی مسأله برسد. چرایی مسأله همان فهمی تبیینی است که «برایان فی» آن را در قالب فلسفه اجتماعی چند فرهنگی به تفصیل توضیح داده است.

جمع بندی بحث روش تفهمی وبر

ژولین فروند در نقل قولی از وبر می نویسد: «ما علمی را جامعه شناسی می نامیم (و در همین معناست که ما این واژه را در معانی بسیار گوناگون به کار خواهیم برد) که می خواهد از راه تفسیر به فهم کردار اجتماعی نائل آمده و سپس به شیوه علی چگونگی گسترش و آثار مترتب بر این کردار را تبیین کند. هر کنشی در زنجیر انگیزه قابل درکی قرار گرفته که درک آن می تواند به عنوان تبیین روند واقعی رفتار محسوب شود. بنابراین، در هر علمی که به معنای ذهنی کنش توجه دارد، ارائه تبیین نیازمند احاطه بر ترکیبی از معانی است که فرآیند واقعی کنش قابل درک به آن تعلق دارد. آیا «چوب بر» کارش را برای مزد انجام می دهد، یا برای مصرف در فصل زمستان و یا برای سرگرمی. اما ممکن است او برای خلاصی از عصبانیت این کا را انجام دهد.»

براساس روش تفهمی وبر با فهم تبیینی است که پاسخ چرایی یک رفتاری داده می شود. به عبارتی کلی تر، فهم تبیینی با قرار دادن کنش مورد نظر در سلسله انگیزه های قابل درکی که فهم آن ها را بتوان تبیینی از روند واقعی رفتار تلقی کرد به دست می آید. به بیانی دیگر، ما با قرار دادن کنش در زمینه معنایی وسیع تر به درک آن نایل می شویم. تنها با رجوع به چارچوب گسترده تری از شناخت است که هرگونه کنش اجتماعی را می توان به درستی فهمید و توضیح داد. نکته بسیار مهمی که ماکس وبر به آن توجه داشت این بود که وی هیچ گاه تبیین را با فهم به پایان نمی رساند، بلکه آن را به ابزاری تبدیل می سازد برای ساخت فرضیه های محکم و ریشه دار تا با تأیید تجربی محکمی دقیق تر و علمی تر یابد.