روایی و پایایی تحقیق کیفی

بررسی روایی و پایایی تحقیق کیفی

منبع: روایی و پایایی تحقیق کیفی نوشته دکتر محمد عباس زاده فصلنامه جامعه شناسی کاربردی

سنجش روایی و پایائی در تحقیقات کیفی از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. با این حال، اگر مفاهیمی چون اعتبار و پایایی در حوزه‌ی روش‌شناسی، در دوره‌ی اثباتی با اصول و قوانین مشخص و جهان‌شمولی به کاربرده می‌شدند، در دوره‌ی پسا اثباتی امروزین که توجه به تحقیقات کیفی بیشتر از گذشته نمود پیدا کرده است، این اصول، حالت جهان‌شمولی خود را از دست داده‌اند. صاحب نظران حوزه‌ی تحقیق کیفی بر کاربرد تکنیک‌های معمول اعتبار و پایایی حوزه‌ی کمی در پژوهش کیفی از تاکید دارند و برخی نیز رویکرد متفاوتی اتخاذ کرده اند. بر این اساس، مقاله‌ی حاضر در نظر دارد ضمن آموزش تحلیل کیفی و معرفی ماهیت روش‌های تحقیق کیفی به ایجاز و طرح مفاهیم اعتبار و پایایی در سنت آن، کاربرد اعتبار و پایایی را در تحقیقات کیفی روشن نماید.

روش های پژوهش کیفی محصول نگرشی جدید به تحقیق در فرایند گذار از کمیت گرایی پوزیتویسم به ذهنیت گرایی پدیدارشناسی و تاویل هستند. کوشش در جهت پرهیز از آمارگرایی صرف و تعریف تمام جنبه های ذهنیت انسانی با اعداد و ارقام و مشاهده ی رفتار به صورت طبیعی آن، از جمله ی نخستین اهداف پژوهش کیفی بود. بی تردید، حرکت روش تحقیق از شیو ه‌های کمی به کیفی ، معلول فرایند گسترده ی تغییرات در حوزه های تئوریک علوم انسانی و اجتماعی بوده است. پوزیتیویسم با توجه به ماهیت و نگرش آن معتقد به کاربرد رو شهای علوم طبیعی در علوم انسانی بود و این البته با روح تحقیق کمی که در آن بر قیاس، نظریه سازی و کوشش در جهت تایید یا ابطال فرضیات با تکیه بر آمار تاکید می شد، سازگار بود.

مفهوم روایی و پایایی در تحقیق کیفی

باتوجه به ویژگی های ذکر شده برای پژوهش کیفی و داشتن ریشه های تفسیری و تاویلی آن، مبحث اعتبار از جمله مباحث قابل بحث در این حوزه است و از دیرباز در بین پژوهشگران کیفی در خصوص چگونگی کسب اعتبار تحقیق و چگونگی اطمینان از آن مباحث متعددی صورت پذیرفته است . اعتبار به این موضوع م یپردازد که آیا موضوعی که ادعا می شود، به طور واقعی بررسی شده است؟ (مشابهت با کمی). نکته ی افتراق این است که در  تحقیقات کمی، ایده های اعتبار بر شیوه هایی نظیر اعتبار مقیاس های رتبه بندی مورد استفاده در یک مصاحبه ی ساختارمند متمرکز می شود، اما در تحقیقات  کیفی توجه به اعتبار تفاسیر است.

برای تحلیل کیفی مصاحبه های تخصصی مقطع کارشناسی ارشد و دکتری با پارس مدیر ارتباط برقرار کنید.

مفهوم اعتبار در تحقیقات کیفی از منظرهای مختلفی به کار رفته است. این مفهوم واحد نبوده، بلکه مفهومی پیچیده و فراگیر و هم هجانبه بوده است. کاربرد این مفهوم در پروژه ها و مطالعات تحقیق اجتناب ناپذیر بوده است. هرچند که بعضی از محقق ان کیفی عنوان داشت هاند که اعتبار در تحقیقات کیفی کاربردی ندارد، اما در نهایت استفاده از مقیاسی را برای تحقیقاتشان و کنترل صلاحیت آن، لازم دیده اند. برای مثال، کرسول و میلر تحت تأثیر این قرار می گیرد که یک محقق، چه مفروضات پارادایمی را در مطالعه ی خود انتخاب نموده است. با وجود این، هر کدام از محققان از منظر دیدگاه خودی به موضوع اعتبار نگریسته و در کاربرد آن از مفاهیم متعددی، نظیر کیفیت، دقت و قابلیت اعتماد استفاده کرده است.

فنون سنجش روایی و پایایی تحقیق کیفی

روش هایی برای سنجش روایی و پایایی تحقیق کیفی پیشنهاد شده است. گوبا و لینکن قابلیت اعتماد را به عنوان معیاری برای جایگزینی روایی و پایایی مطرح ساخته اند که متشکل از چهار مفهوم جزئی تر قابلیت اعتبار، قابلیت انتقال، قابلیت تأیید و اطمینان پذیری است.

⭕ قابلیت اعتبار یا باور پذیری
معادل روایی در پژوهش های کمی است یعنی میزان و درجه اعتماد به واقعی بودن یافته ها برای شرکت کنندگان در پژوهش.

⭕ قابلیت انتقال یا انتقال پذیری 
جایگزین اعتبار بیرونی در پژوهش های کمی است و به معنی قابلیت تعمیم پژوهش به سایر حوزه ها و زمینه های مشابه است.

⭕ قابلیت تأیید یا تأییدپذیری 
به معنای پرهیز از سوگیری است، اما در پژوهش های کمی به معنی قدرت تحلیل و دقت داده ها و میزان تأیید آن ها است. بیانگر تلاش پژوهشگر در جهت احراز شاخص عینیت در پژوهش است.

⭕ اطمینان پذیری 
معادل پایایی در پژوهش کمی است. به درجه بازیافت و تکرار پذیری داده ها توسط سایر پژوهشگران اطلاق می شود.
در پژوهش کیفی از چهار روش برای تأمین پایایی استفاده می شود:
استفاده از فرآیندهای ساختار یافته از مصاحبه های همگرا
سازمان دهی فرآیندهای ساخت یافته برای ثبت، نوشتن و تفسیر داده ها
وجود حداقل دو نفر برای انجام مصاحبه به صورت جداگانه اما موازی با یکدیگر و مقایسه یافته های دو ویا چند پژوهشگر