پرسشنامه پایان نامه مدیریت

آموزش طراحی پرسشنامه طیف لیکرت

منبع: آموزش طراحی پرسشنامه طیف لیکرت در مدیریت نوشته مجید سلیمی، سعید شهباز مرادی و و جهانیار بامداد؛ مجله دانش مدیریت، شماره ۸۰

تهیه پرسشنامه و سایر ابزارهای سنجش، نقش مهمی در پژوهش‏های علوم اجتماعی،مدیریت و علوم رفتاری ایفا می‏نمایند.مقایس و پرسشنامه از جمله ابزارهای سنجش هستند که گاه مترادف‏ و یکسان در نظر گرفته می‏شوند.اگرچه اصطلاحات مقیاس و پرسشنامه قابل تبدیل به‏ یک‏دیگر هستند،اما تفاوت‏های قابل ملاحظه‏ای بین شیوه‏های ساخت و کار آن‏ها وجود دارد. تهیه پرسشنامه‏ها یا مقیاس‏ها کار آسانی به نظر می‏رسد،با یک برنامه واژه‏پرداز می‏توان طی یک‏ روز پرسشنامه‏ای کاملا درخور توجه نتظیم کرد.

به رغم این‏که پاسخ دادن به این پرسشنامه،کار مفرحی است ولی هیچ کس یا حداقل طراحان آن،نتایج آن‏ها را جدی نمی‏گیرند. پس می‏توان‏ گفت تهیه پرسشنامه یا مقیاسی که منجر به گردآوری داده‏های ارزشمندی شود،کاری دشوار است و هیچ پژوهش خوبی را نمی‏توان بر اساس داده‏هایی که با کم دقتی گرد آمده‏اند استوار ساخت.این مقاله به تحلیل مقیاسی که توسط لیکرت در سال ۱۹۳۲ طراحی گردیده و امروزه‏ به عنوان رایج‏ترین مقیاس در پژوهش‏ها مورد استفاده قرار می‏گیرد،پرداخته و تازه‏ترین یافته‏های‏ پژوهشی مرتبط با اصول و مراحل ساخت آن را به همراه روش‏های آماری مناسب برای تجزیه و تحلیل داده‏های حاصل از اجرای این مقیاس ارائه نموده و سپس به بررسی مزایا و محدویت‏های آن می‏پردازد.

واژه‏های کلیدی: مقیاس، لیکرت، نگرش، پرسشنامه، گویه‏

امروزه،فنون مربوط به اندازه‏گیری نگرش‏ها،باورها،عقاید و ادراکات بیش از سایر موضوعات یا روش‏های مصاحبه‏ای و پرسشنامه‏ای توسعه یافته‏اند،و این شاید به دلیل‏ اهمیت جایگاه نگرش‏سنجی در مطالعات علوم انسانی باشد.  راه‏های بسیاری برای اندازه‏گیری و آزمون نگرش افراد وجود دارد که از همه پیچیده‏تر،طراحی مقیاس‏های نگرش می‏باشد. علت وجودنی مقیاس لیکرت،نقایصی بود که در مقیاس‏ ترستون وجود داشت. تلاش‏هایی که برای رفع این نقایص صورت گرفت منجربه پیدایش‏ مقیاس لیکرت گردید.از جمله نقایص عمده مقیاس ترستون می‏توان به فواصل ظاهرا مساوی(یعنی فواصل بین اندازه‏های یک مقیاس که توسط محقق در نظر گرفته می‏شوند، در واقع مساوی نیستند)؛حجم کار زیاد و وابستگی مقیاس به قضاوت‏های داوران که‏ نمی‏تواند عاری از ارزش‏های ذهنی آن‏ها باشد اشاره کرد.

مراحل ساخت مقیاس مجموع نمرات لیکرت

انتخاب موضوع : در تلاش برای اندازه‏گیری هرموضوعی گام اول تبیین ماهیت و چیستی آن است.به منظور تبیین مراحل ساخت مقیاس،موضوع بررسی سبک رهبری در مدیران را مورد توجه قرار می‏دهیم.

انتخاب مقوله‏ های تشکیل‏ دهندهء پدیدهء مورد اندازه‏گیری: پس از انتخاب موضوع، مقوله‏های تشکیل‏دهنده موضوع نگرش را باید تعیین کرد و با توجه به تعداد این مقوله‏ها از هریک از آن‏ها به تعداد متناسبی گویه مناسب استخراج کرد،به عنوان مثال،جهت بررسی‏ سبک رهبری در مدیران یک شرکت می‏باید نگرش آن‏ها را در موارد زیر بررسی کرد: عکس العمل‏های عاطفی نسبت به انجام کارهای مدیریتی و نظر مدیران درباره توانائی خود در رهبری یک سازمان.

تدوین گویه‌های مربوط به موضوع و درجه‏ بندی گویه‌ها

  • تدوین عبارات نگرشی
  • تشخیص تناسب و کارائی عبارات نگرشی
  • تعداد درجات مقیاس مجموع نمرات(لیکرت)
  • وجود حد وسط در مقیاس
  • ترکیب گویه‌ها

از طرف دیگر،بهتر است تعدادی گویه‌های مساعد و نامساعد طراحی شده به منظور اندازه‏گیری یک مقوله خاص،تقریبا مساوی باشد،چرا که در غیر این صورت(مثلا ۶ گویه‏ موافق و یک گویه مخالف)،احتمال سوق دهد افراد به خطاهای ادراکی نظیر«همگامی با فرضیه‏های تحقیق»،«خطای توزیع»و…را افزایش می‏دهد.البته ممکن است شرایطی‏ خاصی ایجاب کند که کلیه گویه‌ها فقط جنبه موافق یا صرفا مخالف را بسنجند.مثلا در برخی تحقیقات مربوط به ارزیابی عملکرد سازمان هستند

پس از طراحی و تدوین گویه‌ها،بهتر است آن را به صورت‏ کاملا تصادفی و نامنظم در پرسشنامه نگرش‏سنجی بیاوریم تا احیانا از خطاهای ادراکی‏ نظیر«خطاهای کلیشه‏ای»،«ارائه پاسخ‏های رسمی و محافظه‏کارانه»،«خطای‏ توزیع»(گرایش زیاد به موافقت،مخالفت،مخالفت یا حد وسط)و«القای فرضیه‏ها به پاسخ‏گو» اجتناب کرد.

اصول در طراحی گویه‌های پرسشنامه طیف لیکرت

  • اجتناب از گویه‌های سوق‏دهنده و جهت‏دار
  • اجتناب از پرسشهای حساسیت‏برانگیز
  • اجتناب از گویه‌های شرم‏آور
  • اجتناب از گویه‌هایی که باعث پاسخ‏های کلیشه‏ای می‏شوند
  • پرسش آنچه را بدنبالش هستیم
  • طراحی گویه‌های کوتاه و ساده
  • طراحی سوالات تک‏موضوعی
  • اجتناب از پرسش‏های مبهم یا پیچیده
  • استفاده از زبان مناسب
  • پرسش‏های مشخق و دقیق باشد
  • اجتناب از«منفی مضاعف»
  • اجتناب از درجه‏بندی اعدادی(۱،۲،۳،۴،۵)در پاسخ‏نامه
  • اجتناب از از طرح ضرب المثل برای سنجش نگرش‏ها
  • اجرای مقدماتی گویه‌ها در یک نمونه تصادفی از پاسخ‏دهندگان
  • بررسی تورش بلی گفتن یا نه گفتن

تحلیل گویه‌های طیف لیکرت

به منظور تعین گویه‌های مناسب و پایدار،یعنی گویه‌هایی که،اولا:فقط موضوع و مساله مورد مطالعه را می‏سنجند و نه مساله دیگر و بی‏ربط ثانیا:گرایش کم‏وبیش مثبت‏ و کم‏وبیش منفی را بیان می‏دارند و نه گرایش بی‏تفاوت.ثالثا:و خوصا ابهام‏آور نیستند می‏باید ضوابطی یافت،این ضوابط در مقیاس ترستون بیرونی بودند،بدین‏معنی که‏ گویه‌های مناسب بوسیلهء داوران تشخیص داده می‏شد.با توجه به نواقص این روش در طیف‏ ایکرت سعی‏شده است که از ضوابط درونی برای تشخیص پایداری و یا مناسب بودن‏ گویه‌ها استفاده شود،بدین‏معنی که هریک از گویه‌ها را با مجموع گویه‌های دیگر در رابطه‏ گذاشته می‏شود و از روی میزان هماهنگی و همبستگی آن با سایر گویه‌ها،پایداری و مناسب بودن آن‏ها تشخیص داده شود.به همین دلیل این روش را نیز پایداری درونی‏ می‏نامند.

پاسخ‏گویان گویه‌ها را معمولا بر مبنای یک درجهء ۵ قسمتی(کاملا موافق،موافق، بی‏تفاوت،مخالف و کاملا مخالف)بررسی می‏نمایند.اما به منظور پرهیز از تأثیرگذاری‏ این طیف بر پاسخ‏گویان نباید از اعداد استفاده کرد،بنابراین می‏توان پس از عودت‏ پرسشنامه‏ها،طیف مزبور را با اعداد،شماره‏گذاری کرد.اما طرز شماره‏گذاری به طور دلخواه است یعنی در یک طیف ۵ قسمتی می‏توان به کاملا موافق نمرهء ۱ و به کاملا مخالف‏ نمرهء ۵ داد و بالعکس.همچنین بجای ۱ تا ۵ می‏توان از صفر تا چهار،نمره‏گذاری کرد.اما به‏ هنگام محاسبهء مجموع نمرات باید دقت کرد که به اظهارات مساعد و نامساعد به طور معکوس نمره داده شود،مثلا در مورد نگرش مدیران نسبت به انجام فعالیت‏های سازمانی به‏ صورت مشارکتی دو گزینهء مساعد و نامساعد زیر راد در نظر بگیرید،در این‏گونه موارد شایسته است که این اظهارات به طور معکوس نمره‏گذاری شوند.

اعتباریابی (روایی) پرسشنامه طیف لیکرت

پس از محاسبهء مجموع نمرات پاسخ‏گویا،نوبت به آن می‏رسد که گویه‌های نامناسب و ناهماهنگ با سایر گویه‌ها حذف شودند. برای اعتباریابی پرسشنامه طیف لیکرت می‏توان از روش‏های زیر بهره جست:

  • اعتباریابی محتوایی (دیدگاه داوران)
  • محاسبه ضرب همبستگی
  • محاسبهء توان افتراقی،ضریب تمییز
  • تحلیل عاملی

تعیین ضریب پایایی مقیاس

با استفاده از روش هماهنگی درونی(آلفای کرونباخ)می‏توان پایایی پرسشنامه طیف لیکرت را به دست آورد،پایایی مقیاس لیکرت با ضریبی در حدود ۸۵% توسط محققان قابل قبول دانسته شده است.

تقریبا تمامی محققان مقیاس لیکرت را از نوع مقیاس رتبه‏ای(ترتیبی)می‏دانند.اما محققان بر روش‏های تجزیه‏وتحلیل داده‏هایی که از مقیاس لیکرت ناشی می‏شود توافق‏ زیادی ندارند،اگرچه در برخی از این روش‏ها هم،بحث و مجادله‏های زیادی است،اما روش‏های زیر،روش‏هایی هستند که اکثرا بر آن توافق دارند.

در صورتی که تحلیل‏کننده از ماهیت فاصله‏ای نبودن داده‏ها اطلاع داشته باشد،سؤال‏ها را بر اساس پاسخ‏هایی که به آن‏ها داده می‏شود با استفاده از فراوانی و درصد خلاصه و طبقه‏بندی می‏کند؛به‏کارگیری نما یا میانه(و نه میانگین)،به‏کارگیری مد مناسب‏تر است، چون با استفاده از مد بهتر می‏توان داده‏های ترتیبی را توصیف کرد.بیان کردن‏ شاخصه‏های پراکندگی با استفاده از انحراف چارکی و نه انحراف معیار؛نمایش توزیع‏ مشاهدات در یک نمودار میله‏ای و نه بقیه نمودارها.

تکنیک‏های استنباطی مجاز برای تجزیه‏ وتحلیل مقیاس لیکرت

برای بررسی روش‏های آمار استنباطی در مقیاس لیکرت،باید از روش‏های آمار ناپارا متریک استفاده کرد:برای مقایسه دو نمونه مستقل از آزمون یومن( u من)ویتنی استفاده‏ می‏شود.برای مقایسهء نمونه‏های وابسته(اندازه‏گیری مکرر،زوج‏های متشابه)از آرمون‏ رتبه‏های علامت‏دار ویلکاکسون استفاده می‏شود.اگر بخواهیم بدانیم که زیر جامعهء یک زیر جامعهء دو اختلاف معناداری دارند،از آزمون خی دو استفاده می‏شود.(یعنی جایی که‏ داده‏ها به صورت فراوانی،نسبت،درصد یا احتمال باشد).

گاهی هم سؤال پژوهشی لیکرت به ارتباط بین دو متغیر مربوط می‏شود که در اینجا هم باید از شاخصه‏های ارتباطی مناسب استفاده کرد و در شرایطی که مقیاس اندازه‏گیری‏ هردو متغیر در سطح ترتیبی است،مناسب‏ترین روش ضریب همبستگی کندال است.البته‏ روش همبستگی رتبه‏ای اسپیر من می‏تواند جانشین مناسبی برای روش کندال است.البته‏ از روش مذکور می‏توان از ضرایب گاما و D سومو نیز استفاده کرد).

معایب پرسشنامه طیف لیکرت‏

-این مقیاس از سطح یک مقیاس ترتیبی تجاوز نمی‏کند و نمی‏توان آن را هنوز در سطح‏ مقیاس‏های فاصله‏ای دانست.مثلا نمی‏توان ادعا نمود که اگر دو پاسخ‏گو دارای‏ مجموع نمرات مساوی هستند،گرایش آن‏ها به موضوع مورد مطالعه دقیقا یکسان‏ است،زیرا ممکن است که اجزا این مجموع نمرات،با هم متفاوت باشند.همچنین اگر مجموع نمرات پاسخ‏گویی،دو برابر پاسخ‏گویی دیگر باشد،نمی‏توان ادعا کرد که‏ گرایش او نسبت به مساله مورد بررسی دوبرابر مثبت‏تر یا دو برابر منفی‏تر است.

-احتمال بسیار ضعیفی وجود دارد که پاسخ‏دهنده بتواند نسبت به یک بیان کوتاه در فرم‏ چایی و در غیاب یک موقعیت واقعی زندگی واکنشی توام با روایی(اعتبار)بالا از خود نشان دهد و این احتمال وجود دارد که پاسخ‏های رسمی،محافظه کرانه،سرد و بی‏روح و نه چندان واقعی در کنار بسیاری از متغیرهای غیر قابل کنترل بر نحوه توزیع‏ پاسخ‏ها تاثیر گذارند.

-هیچ دلیلی در دست نیست که نشان دهد،پنج یا هفت موضعی که در مقیاس نشان داده‏ شده است،دارای فواصل یکسان باشد.قضاوت بین(خیلی موافقم)و(موافقم)ممکن‏ است با قضاوت بین(موافقم)و(نظری ندارم)متفاوت باشد و فواصل بین آن‏ها برابر نباشد.ضمنا ممکن است برابری ارزش احکام یا پرسش‏ها از نظر موافقت یا مخالفت برابر نباشد.

مزایای پرسشنامه طبف لیکرت

-در این طیف به تعداد زیادی گویه‌ها نیاز است و نه به قضاوت داوران درعین‏حال‏ نتایج حاصل از دقت،اعتبار بیشتر و قابل توجه‏تری برخوردار است. لذا این طیف‏ برای بسیاری از تحقیقات میدانی وسیع،در علوم اجتماعی و خصوصا جامعه‏شناسی، مدیریت و مطالعات سازمانی مناسب و کاربرد وسیع دارد و می‏توان به وسیله آن انواع‏ مسایل(گرایش‏های سیاسی،مذهبی،نژدای،شغلی)را سنجید،چه رضایت دانشجو از معلم مطرح باشد،چه قابلیت اعتماد سربازانی که برای ارتش انتخاب می‏شوند و…این‏ طیف می‏تواند تا حدود زیادی،پاسخ‏گوی این مسایل باشد.

-از طیف لیکرت می‏توان برای تقسیم کلی و قابل قبولی از نگرش‏های مردم و طرح‏ عباراتی که ارتباط معنای ظاهری آن با نگرش مورد بررسی به وضوح روشن نباشد، استفاده کرد.به این ترتیب می‏توان انشعابات دقیق‏تر و عمیق‏تر یک نگرش را کشف‏ کرد.

جمع‏ بندی و نتیجه‏ گیری بحث پرسشنامه طیف لیکرت

اندازه‏گیری نگرش‏ها دارای اصولی است که هرچه بیشتر این اصول رعایت شود، اندازه‏گیری دقیق‏تر انجام می‏شود،این اصول را به طور خلاصه می‏توان به پنج قسمت‏ تقسیم کرد: تجانس یا دارای یک بعد بودن، حالت خطی یا قواصل برابر، پایایی‏، روایی و تکثیر مرحله‏ای یا انباشته‏ای.

محققان مختلف مقیاس‏های گوناگون ایجاد کرده‏اند،که در هریک از آن‏ها به یکی یا حداکثر دو تا از پنج شرط مذکور توجه خاص مبذول شده است و به دیگر شروط توجه‏ کمتری شده. یک روش برروی تجانس تمرکز کرده است،دیگری یرروی یافتن‏ واحدهای برابر،سومی در مورد تکثیر مرحله‏ای و از این قبیل.به نظر نمی‏رسد که بتوان‏ روش واحدی یافت که واجد همهء این امتیازات باشد.از این‏رو شناخت هدف هرکدام از این مقیاس‏ها و تفاوت موجود بین آن‏ها حائز اهمیت بسیار است‏.به هرحال،نسنجیده‏ نمی‏توان گفت کدام روش بهتر است.هرکدام دارای وجوه مهم و لازمی است،در عین‏ حال بر هریک انتقادی وارد است.بهترین روش،همیشه آن روشی است که برای موضوع‏ مورد بررسی از سایرین مناسب‏تر است.

اگر خواهان مطالعهء الگوی شکل‏گیری یا کشف تئوری‏های نگرشی هستید و به تجانس و تک‏بعدی بودن اهمیت می‏دهید،احتمالا روش‏ لیکرت مناسب‏تر است.اگر علاقمند به مطالعهء تغییرات نگرش یا سلسله ساخت یک نگرش‏ هستید و به تکثیر مرحله‏ای و تک‏بعدی بودن اهمیت می‏دهید روش گاتمن ارحج می‏باشد. اگر هدف مطالعهء تفاوت‏های گروهی است،و به فاصله برابر توجه دارید احتمالا باید روش ترستون را انتخاب کنید.اگر هدف مطالعهء فاصله‏های اجتماعی باشد و تکثیر مرحله‏ای هم برایتان مهم است از طیف بو گاردوس استفاده کنید.هریک از این مقیاس‏ها یک کار را به نسبت،خوب انجام می‏دهند،در نتیجه با توجه به نیازهای تحقیقی،مقیاسی‏ را که مناسب است باید انتخاب کرد.

دانلود مقاله آموزش طیف لیکرت