پیاز پژوهش

پیاز پژوهش Research Onion یک الگوی شش لایه است که فلسفه، رویکرد، استراتژی، انتخاب، بازه زمانی و روش گردآوری داده‌ها را مشخص می‌کند. این الگوی چندلایه، فرایندهای انجام پژوهش را نشان می‌دهد. بر اساس این مدل، یک پژوهش از لایه‌های مختلفی تشکیل می‌شود که در آن هر لایه متاثر از لایه بالاتر است. این لایه ها عبارتند از:

  • لایه نخست: فلسفه پژوهش
  • لایه دو: رویکرد پژوهش
  • لایه سه: استراتژی پژوهش
  • لایه چهار: انتخاب پژوهش
  • لایه پنج: بازه زمانی پژوهش
  • لایه شش: روش گردآوری داده‌ها

مدل پیاز پژوهش توسط ساندرز و همکاران (۲۰۰۹) ارائه شده است و اصل این مدل به صورت زیر است:

پیاز پژوهش، ساندرز و همکاران

پیاز پژوهش (ساندرز و همکاران، ۲۰۰۹)

لایه‌های پیاز پژوهش

لایه نخست: فلسفه پژوهش

لایه فلسفه پژوهش، نشان‌دهنده جهان بینی و نوع نگاه پژوهشگر به جهان است. فلسفه اصلی روش تحقیق بر دو محور است:

فلسفه خردگرایانه یا Rationalistic philosophies: این فلسفه بر پایه قدرت تفکر استوار است و فرض بنیادی این روش آن است که عقل قادر به شناخت همه پدیده ها می باشد.

فلسفه تجربی یا طبیعت گرایانه یا Naturalistic philosophies: این فلسفه بر پایه اصول پوزیتیویسم (Positivism) استوار است یعنی فرض می شود واقعیت چیزی است که فرد می تواند به وسیله حواس خود آن را تجربه کند.

لایه دو: رویکرد پژوهش

براساس جهان بینی فسلفی پژوهشگر، رویکرد پژوهشی تعیین می شود. براین اساس دو رویکرد وجود دارد:

رویکرد قیاسی Deductive Approach : استدلال قیاسی یعنی رسیدن از کل به جزء و اساس فلسفه خردگرایانه است. رویکرد قیاسی با مطالعات ارسطو آغاز شده است. در رویکرد قیاسی، فکر از طریق معلومات کلی، مجهولات جزئی را کشف می کند، یعنی از کنار هم گذاشتن واقعیات پذیرفته شده و استنتاج یک نتیجه از آن حاصل می شود (نتیجه گیری از کل به جزء). در این استدلال چنانچه مقدمه‌ها درست باشند نتیجه ها هم الزاماً درست خواهند بود. این رویکرد، به پژوهشگر کمک می‌کند تا با استفاده از نظریه‌های موجود پدیده‌هایی را که به وقوع می‌پیوندد پیش بینی کند.

رویکرد استقرایی Inductive Approach : استدلال استقرایی یعنی رسیدن از جزء به کل و اساس فلسفه تجربی است. در این رویکرد فکر با استفاده از معلومات جزئی و برقراری ارتباط بین آنها حکم کلی را استنتاج می نماید. در این رویکرد، مشاهده ها بر رویدادهای مشخصی در یک طبقه صورت می گیرد و سپس بر اساس مشاهده حوادث یا رویدادها، استنباط در مورد تمام طبقه ها انجام می‌شود.

تفاوت استدلال قیاسی و استقرایی

تفاوت رویکرد قیاسی و استقرایی

لایه سه: استراتژی پژوهش

منظور از استراتژی پژوهش همان روش تحقیق است که می توانید از بخش انواع روش تحقیق مطالعه کنید.

انواع روش پژوهش علمی در علوم رفتاری را معمولا با توجه به دو ملاک هدف و ماهیت تقسیم بندی می کنند.

تحقیقات براساس هدف به دو دسته تحقیقات کاربردی و بنیادی تقسیم می شوند.

سرمد معتقد است پژوهش ها براساس نحوه گردآوری داده ها به دو دسته تقسیم می شوند: تحقیق توصیفی و تحقیق آزمایشی

تحقیق توصیفی یا غیر آزمایشی شامل ۵ دسته است: پیمایشی، همبستگی، پس رویدادی، اقدام پژوهی، بررسی موردی

– تحقیق آزمایشی به دو دسته تقسیم می شود: تحقیق تمام آزمایشی و تحقیق نیمه آزمایشی

لایه چهار: انتخاب پژوهش

منظور از انتخاب های پژوهشی نوع داده های پژوهش است که از این نظر سه انتخاب وجود دارد:

در لایۀ چهارم پژوهشگر از حیث توسل به کمی سازی رفتار پدیده مورد نظر، می‌تواند هر یک از روش‌های کمی، کیفی یا ترکیبی را اتخاذ نماید. در روش کمی، داده های متناسب با موضوع به صورت کمی و عددی تبدیل می شوند که داده های کمی معمولاً از طریق پرسشنامه گردآوری می‌شوند.

در پرسشنامه‌ها با استفاده از طیف های مختلف از جمله لیکرت، بوگاردوس، ترستون و… استفاده می‌شود. با این طیف‌ها، جملات و سوالات پژوهشگر تبدیل به اعدادی می‌شوند که پاسخگویان با انتخاب گزینه مورد نظر در واقع عددی را به پژوهشگر ارائه می‌کنند. پژوهشگر از طریق این اعداد به نتیجه گیری می پردازد. در روش کیفی، داده ها نه به صورت اعداد بلکه به شکل جملات، نشانه ها و علایم، رنگ ها، حرکات چهره و رفتار افراد و معمولاً به روش‌هایی مانند مصاحبه و مشاهده داده ها جمع آوری می‌شوند. این داده‌ها کمتر قابلیت تبدیل شدن به عدد را دارند. به همین علت به همان شکل که گردآوری شده اند مورد تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرند. در روش آمیخته نیز بنا به نوع موضوع و پژوهش ممکن است از هر دو روش کیفی و کمی استفاده شود.

لایه پنج : بازه زمانی پژوهش

لایه پنجم نشان می دهد مطالعه پدیده مورد نظر در یک مقطع زمانی خاص انجام شده است یا در یک دوره زمانی طولانی تر (چند مقطع زمانی) انجام گرفته است. همانطور که در بحث انواع روش تحقیق مشاهده ای بیان شد تحقیقات می‌توانند مقطعی یا طولی باشند. اکثر مطالعات اکتشافی، توصیفی و تبینی که یک پدیده خاص را در یک بازۀ زمانی خاص مورد مطالعه قرار می‌دهند از نوع تک مقطعی‌اند. پژوهش‌هایی که داده های مربوط به یک پدیده را در فواصل زمانی مختلف بررسی می‌کنند نیز در این گزوه قرار دارند. مطالعات روندپژوهی، مطالعه نسلی و مطالعه پانل، از نوع پژوهش‌های چند مقطعی هستند.

روش مقطعی (Cross Sectional): بر گرد آوری داده ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع زمانی خاص دلالت دارد. برای مثال بررسی میزان علاقه دانشجویان سال اول دبیرستان به ادامه تحصیل در یک رشته خاص. بیشتر تحقیقات مدیریت در دوره کارشناسی ارشد تحقیقات پیمایشی-مقطعی هستند. روش مقطعی به منظور گردآوری داده‌ها درباره یک یا چند صفت در یک مقطع از زمان (یک روز، یک هفته، یک ماه) از طریق نمونه‌گیری از جامعه انجام می شود. اینگونه پژوهش به توصیف جامعه براساس یک یاچند متغیر می‌پردازد.

مطالعه طولی: در روش تحقیق طولی (Longitudinal) ، داده‌ها در طول زمان گردآوری شده تا رابطه بین متغیرها در طول زمان سنجیده شود. برای مثال «سیر تحول ثبت نام دانشجویان دختر در دوره های تحصیلات تکمیلی» یا «بررسی تحول مهارت های زبان فارسی پایه اول تا پنجم ابتدائی». تحقیقات تحولی که به بررسی روندها و تحول پدیده ها در طول زمان می پردازند از این دسته هستند.

لایه شش: روش گردآوری داده‌ها

در لایه ششم نیز پژوهشگر بسته به اینکه در لایه های بالاتر چه رویکرد، استراتژی، و روشی را به کار گرفته باشد از شیوه های مختلفی برای گردآوری و تجزیه و تحلیل داده‌های پژوهش استفاده می‌کند. مصاحبه، مشاهده، پرسشنامه و … از جمله شیوه‌هایی است که برای گردآوری داده‌ها ممکن است مورد استفاده قرار گیرد. البته در برخی از پژوهش‌ها ممکن است به طور همزمان از چند شیوه برای گردآوری داده ها استفاده شود.

در حقیقت بنا به این مدل، فلسفه و جهان بینی پژوهشگر، پایه و اساس پژوهش را شکل می دهد. چرا که هر یک از مراحل بعدی پژوهش از انتخاب رویکرد پژوهش تا گردآوری و تحلیل داده بر اساس جهان بینی و نگرش پژوهشگر صورت می‌گیرد. از این رو، پژوهشگران می‌بایست در ابتدای هر کار پژوهشی، مبنای فسلفی کار و نوع نگرش و جهان بینی خود را مشخص سازند.

پیاز پژوهش ایرانی

دانایی فرد و همکاران (۱۳۸۳) نیز بر اساس مدل ساندرز و همکاران، با اندکی تغییر مدل زیر را به عنوان مدل پیاز فرایند پژوهش ارائه کرده اند.

  • لایۀ مبانی فلسفی پژوهش
  • لایۀ جهت‌گیری های پژوهش : کاربردی، بنیادی، ارزیابی و توسعه‌ای
  • لایۀ رویکردهای پژوهش : قیاسی، استقرایی و ترکیبی
  • لایۀ روش‌شناسی پژوهش : کیفی، کمی، آمیخته
  • لایۀ روش گردآوری داده‌ها : کتابخانه‌ای، میدانی و آزمایشگاهی
  • لایۀ راهبردهای پژوهش : پیمایشی، همبستگی، تجربی، تاریخی، مطالعه موردی، قوم نگاری و داده‌بنیان
  • لایۀ اهداف پژوهش : توصیفی، اکتشافی، پیش بینی
  • لایۀ ابزارهای گردآوری داده‌ها : مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه، اسناد و مدارک
پیاز پژوهش فارسی

مدل پیاز پژوهش : دانایی فرد و همکاران، ۱۳۸۳

این مدل که در واقع با تحریف مدل ساندرز ارائه شده است بسیار متناقض و پر ایراد است. دسته‌بندی ها و سیر مراحل طوری ارائه شده است که خواننده کاملاً سردرگم می شود. در این مدل سه لایه (لایه ۲ و ۵ و ۷) به آن اضافه شده است.

در لایه دوم، به چهار نوع اصلی پژوهش در علوم طبیعی و اجتماعی (جهت‌گیری پژوهش) اشاره دارد: پژوهش بنیادی، پژوهش کاربردی، پژوهش ارزشیابی، پژوهش توسعه‌ای. در لایۀ پنجم پژوهشگر می‌‌تواند بر حسب صبغه پژوهشی، پژوهش را از نظر مکانی به صورت آزمایشگاهی (پژوهش‌های کمی)، کتابخانه‌ای (پژوهش‌های کیفی) و میدانی انجام دهد. لایه هفتم نیز، نشان دهنده اهداف پژوهش است. بر اساس این لایه، هر کدام از این استراتژی ها اهداف غایی خاصی دنبال می کنند. استراتژی های کمی در پی توصیف و تبیین؛ استراتژی های کیفی به دنبال مکاشفه و فهم؛ و استراتژی های ترکیبی با توجه به نوع طرح، توصیف و تبیین، فهم و اکتشاف را همزمان دنبال می کند.

منبع: پیاز پژوهش نوشته آرش حبیبی براساس کتاب روش تحقیق ساندرز

Saunders , Mark ; Lewis, Philip; Thornhill, Adrian (2009). Research methods for business students. Fifth edition. Harlow: Pearson Education