خلاقیت سازمانی

خلاقیت سازمانی چیست؟

خلاقیت سازمانی Organizational creativity ایجاد یک ایده، روش، فرایند، محصول یا خدمت جدید و ارزشمند توسط افرادی است که در یک شرکت فعالیت می‌کنند. افزایش خلاقیت در سازمان‌ها می‌تواند به ارتقای کمیت و کیفیت خدمات، کاهش هزینه‌ها، جلوگیری از اتلاف منابع، کاهش بوروکراسی شود. این عوامل نیز به افزایش کارآیی، اثربخشی، بهره‌وری و ایجاد انگیزش و رضایت شغلی در کارکنان منجر می‌گردد. از دیدگاه سازمانی مورد بررسی قرار می‌گیرد. از آنجایی که عمده کار و فعالیت انسان در سازمان ها انجام می‌گیرد، عامل ایجاد پرورش خلاقیت یک علم و هنر مدیریتی است. خلاقیت سازمانی یکی از عوامل مهم پیشرفت سازمان‌هاست. شرکت‌هایی که در طول دوره‌های طولانی پیشرفت کرده‌اند، آن‌هایی هستند که بیشترین خلاقیت سازمانی و رهبری درست را داشته‌اند.

سازمان‌های خلاق از اعمال دیگر شرکت‌ها تقلید نمی‌کنند، بلکه آن‌ها ممکن است که از ایده‌های نوآورانه‌ دیگران به‌عنوان سکوی پرش به‌منظور پیشرفت و بالا آمدن از طریق یک محصول، نرم‌افزار یا خدماتی منحصربه‌فرد برای خودشان استفاده کنند. پرورش خلاقیت و به همراه ان محصول این فرآیند یعنی نو آوری، در نهاده ها موجب بالا بردن سطح اثر گذاری و کارآیی کارکنان خصوصا در بخش سازمان‌های آموزشی گردیده و طبق فرآیند حل خلاق مسئله در شرایط ایده آل (حقیقت یابی ایده یابی و راه حل یابی) سازمان می‌تواند با تغییرات وارده به سیستم همسو شده و به هدف بهره وری بیشتر دست یابد. در این مقاله تعاریف، مفاهیم و ابعاد مختلف خلاقیت سازمانی و روابط آن با نوآوری سازمانی مورد بررسی قرار می‌گیرد.

مفهوم خلاقیت سازمانی

کوشش‌های اقتصادی انسان همواره معطوف بر آن بوده است که حداکثر نتیجه را از حداقل تلاشها و امکانات بدست آورد . این تمایل را میتوان اشتیاق وصول به بهره وری افزونتر نام نهاد . جمیع اختراعات و ابداعات بشر از ابتدا ئی ترین ابزار کار در اعصار بدوی گرفته تا پیچیده ترین و بغرنج ترین تجهیزات مکانیکی و الکترونیکی زمان حاضر متاثر از این تمایل و اشتیاق می‌باشد. اما همواره این سوال مطرح است که چرا کشوری پیشرفت کرده در حالی که کشور مشابه از نظر منابع اولیه و امکانات بهره وری دارای شرایط بهتری بوده و عقب مانده است . چه عامل مهمی در شرایط مشابه باعث پیشرفت و موفقیت (کشور – گروه – فرد) و باعث عقب ماندگی و عملکرد نادرست بعضی دیگر می‌شود؟ پاسخ به این سوال را باید در ارتباط مستقیم و همبستگی مثبت بین خلاقیت و نوآوری نیروی انسانی و سطح بهره وری سازمان ها جستجو نمود.

خلاقیت و نوآوری لازمه و پیش درآمد توسعه و پیشرفت و تعالی یک سازمان و جامعه است و آگاهی از متون و تکنیک های آن ضرورتی اجتناب ناپذیر برای مدیران – کارکنان و پژوهشگران علاقه مند است . افزایش خلاقیت در سازمانها میتواند به ارتقای کمیت و کیفیت خدمات، کاهش هزینه ها، جلوگیری از اتلاف منابع، کاهش بوروکراسی و باتبع افزایش کارآیی و بهره وری و ایجاد انگیزش و رضایت شغلی در کارکنان منجر گردد. با بهره جویی از متون خلاقیت و نوآوری در سازمان‌ها با توجه به آنکه ستاده های آن بخشی از نهاده های اثر بخش دیگر سازمان‌ها هستند. با پیشرفت روز افزون دانش و فناوری و جریان گسترده اطلاعت امروزه جامعه ما نیازمند پرورش انسان‌هایی است که بتوانند با مغـــزی خلاق با مشکلات روبرو شده و به حل آنها بپردازند. نیاز به آموزش خلاقیت و خلق افکار نو برای تعالی سازمانی از اهمیت خاصی برخوردار است.

تعریف خلاقیت و مؤلفه های آن

خلاقیت همواره مفهومی اسرار آمیز وسیع و بسیار پیچیده بوده است . خلاقیت را شاید بتوان برترین سطح یادگیری بشر، بالاترین توانمندی تفکر و محصول نهایی ذهن و اندیشه انسان دانست. خلاقیت از دیدگاه روان شناسی یکی از جنبه های اصلی تفکر یا اندیشیدن است. تفکر عبارت است از فرآیند بازآرایی یا تغییر اطلاعات و نهادهای کسب شده موجود در حافظه دراز مدت و بر دو نوع همگرا و واگرا تقسیم بندی شده است.

تفکر همگرا عبارتست از فرایند باز آرایی یا دوباره سازی اطلاعات و نمادهای کسب شده موجود در حافظه دراز مدت.

تفکر واگرا عبارتست از فرآیند ترکیب نوآرایی اطلاعات و نمادهای کسب شده موجود در حافظه دراز مدت . خلاقیت یعنی تفکر واگرا

تعریف خلاقیت از دیدگاه سازمانی : خلاقیت یعنی ارائه فکر و طرح نوین برای بهبود ارتقای کمیت یا کیفیت فعالیتهای سازمان (بهبود عملکرد) مثلا افزایش بهره وری یعنی افزایش تولیدات یا خدمات کاهش هزینه ها – روشهای بهتر و خدمات جدید چنانچه ملاحظه میشود خلاقیت با بهره وری رابطه مستقیم داشته و موجب بالا رفتن سطح عملکرد در یک سازمان خواهد شد .

تفاوت خلاقیت، نوآوری و تغییر

  • خلاقیت بطور عام یعنی توانایی ترکیب اندیشه ها به شیوهای منحصر به فرد یا ایجاد ارتباطی غیر معمول بین اندیشه ها
  • نوآوری: فرآیند اخذ ایده خلاق و تبدیل آن به محصول خدوات و روشهای جدید عملیات است.
  • انتفاع + اختراع + مفهوم = نوآوری
  • در معادله نوآوری – مفهوم : اشاره بر ایده ای است که با توجه به چهار چوب مرجعی آن فرد ، سازمان یک دانش انباشته شده جدید است.
  • اختراع : ایده جدید که به حقیقت رسیده باشد.
  • انتفاع : حداکثر استفاده از یک اختراع دلالت دارد.

در مورد نوآوری و تغییر نیز تفاوت‌هایی وجود دارد. برای مثال تغییر میتواند به بهبود رضایت شغلی یک فرد اطلاق شود در حالی که نوآوری نتیجه و تاثیری بیش از یک فرد را در بر می گیرد و برای دپارتمان ایجاد کننده است. از این رو تمام نو آوریها می توانند یک تغییر باشند در حالی که تمام تغییر ها نوآوری نیستند .

تغییر نتیجه فرآیند خلاقیت و نوآوری فرد است

تغییر سازمانی به عنوان اتخاذ یک فکر یا رفتار جدید بوسیله سازمان مشخص می شود ، اما نوآوری سازمان اتخاذ یک ایده یا رفتار است که برای نوع وضعیت سازمان ، بازار و محیط کلی سازمان جدید است . اولین سازمانی که این ایده را معرفی می کند به عنوان نو آور در نظریه گرفته می شود وسازمانی که کپی می کند یک تغییر را اتخاذ نموده است.

یک سازمان که مشوق نو آوری است سازمانی است که دیدگاههای ناشناخته به مسائل یا راه حل های منحصر برای حل مسائل را ارتقاء می دهد. نوآوری فرآیند کسب اندیشه خلاق و تبدیل به محصول و یک روش عملیاتی مفید است .

سه مجموعه از متغییر ها وجود دارند که میتوانند نوآوری را ایجاد کنند . آنها به ساختار سازمانی – فرهنگ و توانایی منابع انسانی مربوط می شود .
سازمانهای نوآور تجزیه کردن را تشویق می کنند . آنها هم به موفقیتها و هم به شکستها پاداش می دهند . از اشتباهات تجربه کسب نموده و کار خود را در جهت بهبود عملکرد اصلاح می کنند.

بنابر این سازمان های نو آور امنیت شغلی در سطح عالی برای کارکنان خود فراهم می آورند و به افراد جرات می دهند که تغییر پذیر باشند . زمانی که اندیشه ای جدید تکامل می یابد پیشتازان تغییر فعالانه و با شور و شوق اندیشه انفعالی بخشیده و ان را حمایت نموده و بر مشکلات چیره می شوند و اطمینان می دهند که نوآوری به مرحله اجرا در خواهد آمد.

از وظایف مدیران کشف و شناسایی ذهن های خلاق در سازمان و حمایت از آن و ایجاد امنیت در رضایت شغلی و انگیزش در این کارکنان در جهت استفاده از افکارشان در سازمان است . ویژگیهای زیر راهنمایی جهت شناخت این افراد است .

ویژگی‌های خلاقیت و شخصیت خلاق

ویژگی‌های خلاقیت عبارت است از:

  • خلاقیت فرآیندی فکری روانی است
  • محصول خلاقیت میتواند به شکل یک اثر – ایده – راه حل – یک مش یا هر چیز دیگری ظهورکند
  • محصول خلاقیت پدیده ای نو و جدید است ( نوآوری )
  • محصول خلاقیت علاوه بر جدید بودن دارای ارزش نیز هست
  • خلاقیت یک توانایی عمومی است و در همه افراد کما بیش وجود دارد
  • خلاقیت قابل پرورش است و با محیط اجتماعی ارتباط مستقیم دارد

ویژگی‌های شخصیت خلاق عبارت است از:

استقلال : فرد خلاق عقاید و اندیشه هایش را وابسته به افکار دیگران نمی داند و افکار و کارهای خویش از استقلال بالایی برخوردار است.

ریسک پذیری : فرد خلاق اهل خطر کردن است و ماجراجویی را دوست دارد.

کنجکاوی و علاقه به کارهای پیچیده : از سطح ظاهری یک مسئله فراتر رفته و مو شکافی نموده و در حل مشکلات پیچیده انرژی زیادی صرف می کند.

تحمل ابهام : برای فرد خلاق مواجه شدن با ابهامات یک مبارزه محسوب شده و نوعی لذت بدنبال دارد.

انعطاف پذیری : افراد خلاق روش‌های متنوعی در برخورد با شرایط مختلف دارند.

شوخ طبعی : فرد خلاق از ظرافت دید و نکته سنجی زیادی برخوردار است.

اعتماد به نفس بالا : نسبت به خود و توانمندیهایش آگاهی دارد و معتقد است که ایده ها و نظراتش ارزشمند هستند.

ابتکار و تخیل قوی و حساسیت : ایده های او معمولا با ایده های دیگران بسیار متفاوت است.

زیبایی دوستی : فرد خلاق به اسانی مجذوب زیبایی می شود و نسبت به آن توجه و دقت زیادی می کند.

تردید : اغلب بسیاری از قوانین رایج جامعه برای او جای سؤال باقی می گذارند.

رابطه خلاقیت و بهره وری در سازمان و توسعه نیروی انسانی

عوامل متعدد و درهم بافته ای باعث می‌شوند تا بهره وری یک سازمان افزایش یافته و در سطح دلخواه نیز ثابت باقی بماند. برای نمونه ارزیابی عملکرد سازمانی، انتخاب افراد مناسب و متعهد در تصدی پست های مدیریت و دوره های آموزشی مفید همه بر بهره‌وری سازمانی موثر هستند. خلاقیت سازمانی نیز عامل کلیدی دیگری برای افزایش بهره‌وری سازمانی است. همسویی اهداف سازمان و اهداف کارکنان و همخوانی تحلیــل مشاغل و ویژگــــی های شخصیتی شغــل، ایجاد انگیزش و بالا بردن کیفیت زندگی کاری ایجاد رضایت شغلی و پائین آوردن فشار روانی در سازمان و ایجاد محیط فرهنگی مناسب از دیگر عوامل مؤثر در بهره وری هستند.

با این رویکرد آموزش خلاقیت و نوآوری می‌تواند در کلیه این عوامل تاثیرات مثبت بگذارد. طبق فرآیند حل خلاق مسئله در شرایط ایده آل شامل مراحل (حقیقت یابی – ایده یابی و راه حل یابی) می‌توان انتظار داشت بهره‌وری بهبود یاید. این مراحل عبارتند از:

  • حقیقت یابی : تشخیص مشکل بنیادی از مشکلات حاشیه ای و زائیده مشکلات اصلی
  • ایده یابی : ایده های جدید و انگیزه های نو و مغایر با عادات و انتظارات
  • راه حل یابی : انتخاب کم هزینه ترین و سریعترین راه برای رسیدن به هدف

تکنیک های خلاقیت

تکنیک های متعددی برای بهبود خلاقیت وجود دارد. این تکنیک ها در مقاله تکنیک های خلاقیت سازمانی تشریح شده است.

جمع بندی بحث خلاقیت سازمانی

در این مقاله تاثیر سازمانهای آموزشی را بر بالا رفتن بهره وری کل سازمان بررسی نموده استدلال نمودیم که افزایش بهره وری متخصصان و صاحبنظران و اندیشمندان کشور که سازمانهای اموزشی را تشکیل می دهند بیشترین تاثیر را بر نیروی انسانی فعال در نهادها و سازمانها ی دیگر ( بهداشتی – صنعتی – هنری – نظامی – ….. ) می گذارد لذا آموزش خلاقیت و پرورش فرآیند خلاق حل مسئله و توجه به نوآوری های افراد میتواند موجب افزایش کیفیت ستادهای سازمان آموزشی گردد و به نوبه خود این ستاده ها بعنوان نهادهایی خلاق با ورود به بازار کار و سازمان های سازنده جامعه یک ارتقاء سطح بهره وری سازمان ها ذیربط شده و با افزایش بهره وری نیروی انسانی در این سازمانها جامعه به سمت رشد اقتصادی و توسعه یافتگی قدم برداشته و هماهنگ با تغییرات جهانی پیش خواهد رفت .

یکی از راههای موفق موجود برای سازمان‌ها در راستای نوآوری و خلاقیت بیشتر، سرمایه‌گذاری آنها در جهت ارتقای توانایی کارکنانشان در راستای خلاق تر شدن می باشد .سازمانی که صرفاً با تکیه بر طرحها و نقشه‌های رفتارهای معین و ثابت کار می کند، یک نظام اجتماعی بسیار آسیب‌پذیر است. امروزه ، کار بیشتر مبتنی بر دانش و کمتر سخت گیرانه شده است. در این زمینه، کارکنان می توانند از طریق توانایی در خلق ایده‌های جدید و استفاده از این ایده ها به عنوان بلوک‌های ساختمانی برای ایجاد محصولات، خدمات و فرآیندهای کاری جدیدتر و بهتر، به ارتقای عملکرد شرکت کمک نمایند. بسیاری از متخصصین و افراد آکادمیک این دیدگاه را تأیید می کنند که ابتکارات و نوآوری‌های فردی در رسیدن به موفقیت‌های سازمانی بسیار مؤثر است.

منبع: خلاقیت سازمانی نوشته لیلی نداف نشر الکترونیک پارس مدیر


ادبیات پژوهش خلاقیت و نوآوری سازمانی

فصل دو شامل ادبیات پژوهش و مبانی نظری خلاقیت و نوآوری سازمانی با فهرست منابع فارسی و لاتین

10000 تومان – خرید